EDİTORYAL
Belirsizlik ve Bilgisayarlar – II
Bir doğal dilden diğerine çeviri, bilgisayar programlama mesleği tarafından büyük ölçüde terk edilmiştir. Sunulan standart gerekçelerden biri belirsizliktir: doğal dil belirsizdir ve bu nedenle bilgisayar bir insan kadar iyi bir iş çıkaramaz. Bir diğer gerekçe, insanın, sözcüklerin nasıl bir araya geldiğine dair yararlanabileceği çok fazla bilgi ve deneyime sahip olmasıdır. Üçüncü olarak, bilgisayar tarafından yapılan doğrudan bir çevirinin temelde o kadar az şey söylediği ileri sürülür ki, onu düzeltmek ve normal İngilizce gibi duyulmasını sağlamak için her zaman bir insanın gerekli olduğu açıktır — yani sonradan düzenleme işlemi. Vesaire.
Bu hâlâ iyi bir sav mı? Yoksa gelgitler yeni yönlere doğru akarken sahilde çaresizce kalacak bir sav mı?
Bir örnekle başlayalım. La Fontaine’in ünlü fablı “Karga ile Tilki”den bir bölüm seçelim:
Maître Corbeau sur un arbre perché
Tenait en son bec un fromage;Maître Renard par l'odeur alléché
Lui tint à peu près ce langage:
"Eh, bonjour, Monsieur du Corbeau.
Que vous êtes joli! que vous me semblez
beau! …"
İngilizce çeviri, kelimesi kelimesine:
Master Crow on a tree perched
Held in his beak a cheese;
Master Fox by the smell allured
To him held a little near this language:
"Oh, good morning, Sir of Crow,
How you are pretty!
How you to me seem
beautiful! …"
Daha normal bir deyimle İngilizce:
Master Crow perched on a tree
Held in his beak a piece of cheese;
Master Fox, drawn by the good smell,
Spoke to him, in about these words:
"Oh, good morning, Sir Crow.
How handsome you are!
How beautiful you seem
to me! …"
Açıklayıcı değişiklikler iki sınıfa ayrılır:
- Sözcük sırasının değiştirilmesi; örneğin “How you to me seem beautiful” ifadesinin “How beautiful you seem to me” haline getirilmesi; ve
- Belirsizliğin çözülmesi ve anlamın keskinleştirilmesi; örneğin:
- aynı Fransızca fiil tenir’in iki kullanımına farklı çeviriler atanması; tenait için “held”, tint için ise “spoke to” sonucunun elde edilmesi;
- İngilizcede bir kadının “pretty”, bir erkeğin ise “handsome” olması nedeniyle “pretty”nin “handsome” olarak değiştirilmesi;
- İngilizcede peynirin tereyağı gibi kütle ismi olması, Fransızcada olmaması nedeniyle “cheese”ın “a piece of cheese” olarak değiştirilmesi; vb.
Herhangi bir çeviri metninin geçerli olduğu sınırlı bağlamlarda, sözcük sırasını değiştirme ve anlamı keskinleştirme işlemleri zor değildir. Gündelik hayatta konuşan sıradan insanlar bunu sürekli yapar. Bir bilgisayar programının bu işlemleri sınırlı bağlamlarda yapamaması için kayda değer bir neden yoktur.
1976 yılına ait belirsizlikle başa çıkma yaklaşımlarını kullanarak, sınırlı bağlamlarda bir doğal dilden diğerine bilgisayar destekli çeviri yönünde yapılacak bir başka girişim, yararlı ve anlamlı sonuçlar vermelidir.
Edmund C. Berkeley
Editör