İnsan Zekâsının Bilimsel Genişlemesi
İnsan Zekâsının Bilimsel Genişlemesi
Dr. Simon Ramo
İcra Kurulu Başkan Yardımcısı
Thompson Ramo-Wooldridge, Inc.
Los Angeles, Calif.
(Dr. Ramo’nun 7 Aralık 1960’ta New York’ta Amerikan Sanayisi 65. Yıllık Kongresi önünde sunduğu "The Scientific Challenge of the New Age" başlıklı konuşmasına dayanmaktadır)
Hepimiz artık yeni, son derece teknolojik bir topluma doğru hızlı bir geçiş içinde olduğumuzu fark etmiş durumdayız. Yeni çağın gereksinimleri, bilim insanı ve mühendise pek çok meydan okuma sunacaktır. Ancak bu meydan okumalar, bilimsel ilerlemenin toplumun bütünü için ortaya koyacağı meydan okumalarla kıyaslandığında önemsiz kalmaktadır.
Büyük Dengesizlik
Teknolojik ilerleme ile sosyolojik ilerleme arasında şimdiden büyük bir dengesizlik bulunmaktadır. Yeni topluma geçiş düzenli mi yoksa kaotik mi olacaktır? Uygarlık uyum sağlamak zorundadır; teknolojinin etkisi özümsenmelidir. Al ya da bırak gibi bir seçeneğimiz yoktur. Genişleyen, giderek hızlanan, karmaşıklaşan ve etkileşimli hale gelen dünya; üretim, iletişim, ulaşım ile kaynakların denetimi ve dağıtımına ilişkin fiziksel işlemlerinin sorunlarına acilen çözümler gerektirmektedir. Teknolojik yaratıcılık bunu yapabildiği için, yanıtları sağlamaktadır. Çözüm ihtiyacı ile çözüm arzı arasında bir eşleşme vardır. Bilim ve toplum flört dönemini tamamlamış ve şimdi evlenmektedir. Bu birliktelik, gurur ve sevinç kaynağı olan çocuklarla dolu mutlu bir evlilik mi olacaktır, yoksa sallantılı, istikrarsız bir ortaklık mı?
H-bombası, hızlı bilimsel değişim ile toplumun geriden gelen uyumu arasındaki büyüyen uçurumun yerleşik sembolüdür. Henüz güç kullanımını dışlayacak kabul edilmiş, saygı gören bir davranış biçimi üretmemiş bir uygarlığı yok edebilecek kadar büyük enerji miktarlarını hızla serbest bırakmayı öğrendik. Ancak bomba en iyi örnek değildir. Dünyanın sorunlarının askerî yönünü vurgular. Savaş ya da barış meselesi hiç olmasa bile, teknolojik devrimi özümsemekte başarısız oldukça düzensizlik tehdidi ortaya çıkacaktır.
Uzay
Uzay, teknolojinin dünya işlerine etkisinin en yeni sembolüdür ve bizi eşi görülmemiş ulusal ve uluslararası düzenlemelerin yapılmasında çarpıcı bir meydan okumalar dizisinin tam ortasına sürüklemektedir. Özel, serbest girişimin rolü nedir? Ulusal sınırlar nerede biter? Uydu tekrarlayıcıların iletişimi tek, sonsuz, dünya çapında bir ağ halinde toptan birbirine bağlamayı mümkün kılmasıyla, sınırlı radyo spektrumu için verilen yarışmayı dünya nasıl değerlendirecektir? Uzay teknolojisinin, meteorolojinin ve nükleer enerjinin yalnızca tahmin etmek için değil, nihayetinde dünyanın havasını etkilemek için nasıl uygulanacağına hangi kurumlar ve anlaşmalar karar verecektir?
Nükleer enerji alanındaki gelişmeler ve uzayın fethi yaşam biçimimizi değiştirecektir. Kimyasal ve biyolojik keşifler de aynı etkiyi yapacaktır. Yirminci yüzyıl sona ermeden önce yaşam süresinde büyük uzamalar ve diğer gezegenlere uçuşlar, hatta kolonizasyon dahi düşünülebilir.
Ancak bu arada, bilim ve teknolojinin başka bir alanı daha ortaya çıkmaktadır ve bence önümüzdeki on ya da yirmi yıl için en etkili ve en önemli alan olacaktır. Teknik kaynaklarımızın en büyük bölümünü kullanacak, uluslararası rekabette—savaşta ya da barışta—en belirleyici unsur olacak ve teknolojik ilerleme ile toplumsal ilerleme arasındaki eşitsizliğin en somut örneğini oluşturacaktır. Bu alanın tartışılması, yaklaşan teknolojik toplumun doğasını anlamamıza yardımcı olacaktır.
Elektronik Makinelere Atanan Entelektüel Uğraşlar
Bu yüzyılın geri kalanında, bilimin ve teknolojinin uygulanmasıyla insan zekâsı ve duyuları büyük ölçüde genişletilecektir. İster mesleklerde, ister üretim denetiminde, ister askeriyede, ister öğretimde—insanın zihniyle meşgul olduğu her entelektüel uğraşta—ne yaptığımızı parçalara ayırdığımızda, bunun bir bölümünün elektronik makinelere atanmasının en uygun olduğunu görürüz. Entelektüel etkinliği, depolanmış ve gelen bilgiye, mantıksal süreçlere, ayıklamaya ve karar vermeye indirgeriz. İyi anlaşılan, insan zihni için çok büyük hızlar ve nicelikler içeren kısmı makineye veririz. Bu da insan zekâsını, elektronik ortağın rutin çalışmasının üzerindeki daha karmaşık entelektüel yönlere yükseltir.
Intellectronics
Açıkça söylemek gerekirse, burada "automation", yani fabrika işçisinin yerini alma konusundan söz etmiyoruz. "automatic control" ve "computer" sözcükleri de yetersiz ve dar kapsamlıdır. Zekânın güçlü alanında yeni bir insan-makine ortaklığından bahsediyoruz. "intellectronics" adlı yeni sözcüğü seviyorum; çünkü zekânın elektronikle genişletilmesini yansıtıyor, geniş bir teknolojik alanı ima ediyor ve büyük bir endüstriyi haber veriyor.
(Intellectronics olarak insan zekâsının büyük ölçekli biçimde genişletilmesinin bir ya da iki on yıl içinde en büyük ve en önemli faaliyetimiz olacağına kuşkuyla yaklaşan herkes, kendi beyninin ilk genişletilmeye ihtiyaç duyanlar arasında listelenmesi riskini alır!)
COMPUTERS and AUTOMATION, Şubat 1961
Mühendislik, intellectronics tarafından şimdiden devrim niteliğinde dönüştürülmüştür. Kıtalararası balistik füzeler, tasarımcının beyninin elektronikle genişletilmesi olmasaydı, daha uzun yıllar uzakta olurdu. Tasarımı eniyilemek için sakar bir deneme-yanılma yaklaşımıyla binlerce uçuş gerekirdi. Bunun yerine, mühendisliği sonuçlandırmak ve tasarımı doğrulamak için yalnızca birkaç düzine gerçek uçuş yeterli olmuştur. Diğer binlerce deneme uçuşu simülasyon laboratuvarlarında gerçekleşmiştir; ve sayısız olasılık arasından doğru parametre kombinasyonunun seçilmesi—yalnızca insan karşılaştırması ve ayıklaması için fazlasıyla büyük bir görev—bir insan-makine, intellectronics ortaklığı tarafından yapılmıştır.
Hukuk Uygulaması
On yıl sonraki teknolojik dünyada hukuk uygulamasını—ya da en azından teknoloji en üst düzeyde kullanılsaydı nasıl uygulanabileceğini—gözünüzde canlandırın. Uygulamada olan her avukatın ofisinde, gerçekler, kurallar, usuller ve emsallerden oluşan devasa bir ulusal merkezi depoya elverişli elektronik bağlantı sağlayan araçlar bulunacaktır.
Belgelerin, kayıtların ve dilekçelerin rutin olarak dosyalanması için, kendisi ya da asistanı verilerini intellectronics sistemine girecektir; bu, hukuki eğitiminin bir parçası olacak bir tekniktir. Çalışmasındaki herhangi bir çelişki, eksiklik, tutarsızlık ya da başka bir yetersizlik; hukukla, mevcut kayıtlarla ya da bir başkasının talepleriyle ilgili herhangi bir sorun, otomatik olarak ve anında kendisine gösterilecektir. Üstelik bu, yardımsız bir insan beyninin yeterli zaman verilse bile ele alabileceği birkaç olasılıkla sınırlı olmayacaktır. Sistem, ülke genelinde onlarca yıla yayılan kayıtları kapsayan binlerce arayıcının yaptığı işe eşdeğer bir çalışmanın sonucunu bir anlık sürede tarayacak, seçecek, eleyecek ve sunacaktır.
Bu, avukatın zekâsını daha karmaşık entelektüel görevlere yükseltir ve ona çalışmak için daha iyi araçlar verir. Hukuk uygulamasının önemli bir bölümünü değiştirir.
Rutin olmayan hukuki süreçlerde bile, yaklaşan intellectronic çağda avukat, bilgili meslektaşlardan oluşan bir topluluğun eşdeğeriyle danışma yapabilecektir. Sisteme benzer davalar için yaptığı talep, merkezi depodan anında bir yanıt sağlayacak; diğer avukatlar tarafından bu benzer davalar üzerine kaydedilmiş sorular ve tavsiyelerle birlikte—aynı zamanda kendisi de gelecekte herkesin kullanımı için kendi olgularını ve yönlendirmelerini sisteme ekleyecektir.
Hekimler için Danışmalar
Zor entelektüel görevlerde insan-makine ortaklığı kavramı, yüzyılın ilerleyen dönemlerinde hekimin olası yaklaşımı düşünülerek daha da netleşir. O da belirli bir hastaya ilişkin verilerini rutin olarak "danışma bilgeliği" ağınına girecektir. Sistem, başka hekimlerle yapılan birçok danışmanın sonuçları olacak anahtar bölümleri hızla kendisine sunmak üzere tepki verecektir.
Kendisinin sormamış olabileceği soruları ortaya çıkaracaktır. Birçok değişkeni ve ilişkili olasılıkları hesaba katarak, çeşitli tedavilerin göreli etkinliğine dair istatistiksel olasılıklar verecektir.
Dikkat edilirse, hastalıkların—belirtileri, özellikleri, tedavileri—ulusal ölçekte izlenmesiyle, tıbbi uygulamaya istatistiksel yaklaşım bütünüyle yeni bir düzey kazanır. Binlerce vakayı kapsayan, hastalık ile tedavi arasındaki ilişkiye dair ayrıntılı ve anlık verilerle, neden ve sonucu büyük ölçekli ama hızlı bir temelde incelemenin pratik olarak mümkün olmasına dayanan yeni tıp dalları ortaya çıkacaktır.
Makine ve İnsan Ortaklığı
Hukuk ve tıp örneklerinden, insanın belleğinin elektronik yoluyla genişletilmesinin—hem devasa hem de elektronik hızla erişilebilir bir kütüphane sağlamanın—mesleki etkinlikte mükemmelliğe ulaşmak için radikal avantajlar sunduğunu gözlemliyoruz. Ancak bellek genişletmesi toplam etkinin çok gerisindedir. Uygun biçimde tasarlanmış sistem, kütüphanenin bilgisinin bir bölümünü işler. İlk ayıklama, sınıflandırma, karşılaştırma, seçme ve sorgulama gibi daha alt düzey entelektüel görevleri üstlenir.
Bu görevler iyi yapıldığında, ideal olarak çok büyük veri hacimlerinin hızla işlenmesini gerektirir. Ortaklığın makine üyesi, entelektüel işin bu yüksek nicelikli, yüksek hızlı bölümünü yerine getirir; böylece insan ortağın daha yüksek zekâsı, daha ince, daha az açık tanımlı, daha az rutin olan sonuç çıkarma, karar verme ve yargı yönlerine odaklanabilir.
Bugün insanın olağanüstü zekâsıyla ne yaptığını hızlıca incelemeye devam edersek, görevin çoğu zaman niteliksel olarak onun entelektüel düzeyinin altında kaldığını, buna karşılık niceliksel olarak sık sık onun için fazla büyük olduğunu gösteren çok sayıda kanıt göreceğiz.
Yaklaşan teknolojik çağ, zihinsel etkinlikte insan-makine ortaklığı kavramı sayesinde, insanın entelektüel yetenekleri ile kendisine atanan düşünme rolü arasında çok daha iyi bir eşleşme ile tanımlanacaktır.
Bankacılıkta Takip
Örneğin parayı ve bankacılığı ele alalım; kimin neye sahip olduğunu, bunun nerede olduğunu ve kimin kime borçlu olduğunu takip etme sürecinin tamamını. Milyonlarca insanın bütün gün boyunca kâğıt parçaları üzerine küçük işaretler koymakla, bunları okumakla ve benzerlerini başka kâğıt parçalarına yeniden aktarmakla meşgul olması—süreçte fazla bir muhakemeye gerek olmaksızın—ne kadar da saçmadır!
Bu, insan zekâsı için, piramitleri inşa etmek üzere dev taş bloklarını çekmenin insan kasları için uygun olmaması kadar uygunsuzdur. Birkaç on yıl içinde banknot ve madeni para yalnızca kırsal bölgeler için kalacaktır. Çekler ve günümüzdeki diğer insan kaynaklı kayıt biçimlerinin çoğu da yok olacaktır. Bir kravat ya da bir ev satın aldığınızda, elektronik bir tarayıcı önündeki başparmağınız sizi tanımlayacak ve ağ hesabınızı borçlandırıp satıcının hesabını alacaklandıracaktır.
Sistem rutin muhasebeyi otomatik olarak yapacak, kural ihlallerini ya da işlemdeki sorunları ortaya çıkaracak ve alternatifleri listeleyecektir. Yine, makine ortağı, basit ama yüksek hacimli olan beyin işini yapar ve daha zor yönlerde insan ortağa yardımcı olacak şekilde hareket eder.
(Elbette, zaman zaman Kansas City’de bir transistörün yanması Philadelphia’daki birinin banka bakiyesini kazara silebilir. Önümüzdeki dönemde yaşamda bazı tehlikelerin ve risklerin sürmesini beklemek gerekir; muhtemelen bunlar yeni türden olacaktır.)
Hareketli Trafiğin Yönlendirilmesi
Gökyüzünde ve yerde hareket eden şeylerin denetimi kadar, entelektüel görevleri ele almak için insan-makine, intellectronics ortaklıklarına acil ihtiyacı gösteren daha iyi bir örnek bulmak zordur. Havalimanlarında, hava yollarında ve yüzeydeki otoyollarımızda ve caddelerimizde güvenlik ve güvenilirlik için, insan beyinlerinin tek başına (ister bir pilot, ister bir havaalanı kontrolörü, ister Los Angeles’lı bir otomobil sürücüsü olsun) tüm verileri bütünleştirip, arterin en geniş, en akıcı ve en güvenli kullanımına götürecek kararları verecek kadar hızlı işleyemeyeceği açıktır.
Trafiğin niteliği, miktarı, değişim hızı, mekânsal yayılımı ve karşılıklı bağlantısına ilişkin olguların geniş alanlar boyunca doğru ve sürekli olarak algılandığı; sonuçlar ve akışı etkilemek için alternatif yönler açısından otomatik tahminlerin yapıldığı ve karşılaştırıldığı intellectronic sistemlere ihtiyaç vardır.
Zamanla yalnızca uçakların yönetimi ve pilotun rolü köklü biçimde değişmekle kalmayacak, aynı zamanda geleceğin otomobillerinin, kalabalık otoyollara yönlendirildiklerinde elektronik denetime geçmesi ve sürücünün seçtiği çıkış numarası için yalnızca bir düğmeye basmakla sınırlı kalması da hiç de akıl dışı değildir.
Fabrikalarımız ve rafinerilerimiz, askeriyede olduğu gibi, işletmenin denetimi için genişletilmemiş insan zekâsına güvenmenin sınırlarını şimdiden fark etmeye başlamıştır. Takip edilecek çok fazla şey, çok hızlı değişen bir durum, olguların ve olasılıkların çok fazla işlenmesi söz konusudur. Entelektüel sürecin büyük bölümü açık ve yalnızca yüksek nicelikler ile hızlar içerdiğinden, uygun biçimde bütünleştirilen makine ortağı hem insan zekâsını rahatlatır hem de onu uygun şekilde yükseltir; böylece daha fazla verimlilik, daha yüksek kâr ya da daha büyük güvenlik sağlar.
Dünya Çapında Bütünleşme
Bu örneklerden, dünyanın fiziksel işlemlerinin çoğunun intellectronics sistemlerinin denetimine geçmeye aday olduğu açıkça görülmelidir. Ancak işlemlerin önemli bir bölümü dünya çapında bütünleşme ve karşılıklı bağlantı da içerir. Sinyaller, veriler ve bilgi toplama biçimindeki uzantılarıyla birlikte milyonlarca insan zihni, çoğu zaman ulusal ve dilsel sınırları aşarak birbirine bağlanacaktır.
Bu nedenle intellectronics alanlarının en ilginçlerinden birinin doğal dilin makine çevirisi olması şaşırtıcı değildir. Yine, ekibin makine üyesi yüksek hacimli, daha kaba entelektüel görevi üstlenir. Kaba çeviriler üretir, çift anlam olasılıklarını belirler, önce gelen ve sonra gelenlere bakarak alternatif anlamları tartar—daha entelektüel olan insan ortağına yardımcı olur ve onun için zemini hazırlar.
Daha az açık olan ise, dilin doğasının ve işlevinin önümüzdeki yıllarda muhtemelen köklü biçimde değişeceğidir. Geleceğin evrensel intellectronics sistemlerindeki makine ortakları, olguları ve kuralları mümkün olan en verimli dilde isteyecektir. Ortak, tamamen bilgisel, bütünüyle mantıksal ve tutarlı bir dil türü için baskı oluşturacaktır. Teknolojik çağ, dünyaya dilde gerçek bir reform ölçüsü ya da en azından insan çabasının bazı işlevleri için yeni bir ortak dil dayatabilir.
İnsanların Eğitimi
Tüm entelektüel etkinlikler arasında en gerçek anlamda entelektüel olanı, insan beyninin eğitimi olmalıdır. Daha karmaşık ve daha kalabalık bir dünyanın gereksinimleri hızla artarken, eğitim sisteminin arkasına insan kaynakları koyma yeteneğimiz azalmakta olduğu için eğitimde bir krize yaklaşıyoruz.
Ancak geleceğin bir intellectronics sistemi, eğitimin etkinliğinde on ya da yüz katlık bir değişim meydana getirebilir. İnsan eğitimci, hekimin X-ray’leri ve electrocardiograph’larına benzer araçlara sahip olabilir. Rutin materyal makine tarafından sunulabilir; daha zor kavramlar ise insan eğiticinin daha yüksek intellect’ine bırakılır.
Programlanmış makineler, öğrencinin düşünmesini teşvik edebilir; sunumu değiştirebilir, hızlandırabilir, yavaşlatabilir, daha fazla açıklama ekleyebilir, adımları atlayabilir—tüm bunları, öğrencinin sorulara verdiği yanıtları sürekli izleyerek otomatik olarak yapar.
Bir intellectronics sistemi, milyonlarca öğrencinin ilerlemesini hatırlayabilir, test edilmiş öğrenmelerini planla karşılaştırabilir, sapmaları ölçüp raporlayabilir. Bununla birlikte aynı sistem, tek bir öğrenciyi derhal tanıyabilir; ona hızlandırılmış ya da özel bir sunum veya test verebilir; tüm bunları, kaydının neredeyse anlık bir taraması ve bireysel kayda göre dersin nasıl değiştirileceğine ilişkin daha bilge insan eğitimciler tarafından sisteme konmuş kuralların izlenmesiyle yapar.
Böylesi bir gelecek sistemi, öğretilecek konularda uzmanları, programların, aygıtların ve sistemlerin tasarımını yapanları istihdam eden yeni büyük endüstrileri içerecektir. Ayrıca, istatistiksel inceleme, planlama, sorunların teşhisi ve genel olarak makinenin synthetic intelligence’ı ile insan beyninin eşleştirilmesini sağlamak üzere, yaklaşan teknolojik çağa uygun bir eğitim sisteminde hem insan hem de makine kaynaklarının en üst düzeyde kullanılmasını gerçekleştirmek için, genişletilmiş bir eğitim mesleği içinde yeni profesyonel gruplara da ihtiyaç duyacaktır.
Ulusal Kararlara Yurttaş Katılımı
Yaklaşan teknolojik çağın doğasına ilişkin bu taslak betimlemeler, son derece yanlış bir sonucu ima etmemelidir: geleceğin dünyasının otomatik, robot benzeri olacağı; her insanın sıkı bir makinede yalnızca kısıtlanmış bir dişli olacağı; ruh ve ifade özgürlüğünün ve demokrasinin ölü olduğu.
Aksine, eğer böyle istememiz hâlinde, intellectronics bugün düşünülemez bir düzeyde yurttaşların politika ve hedeflere katılımını—hem tartışma hem de karar—mümkün kılar. Yalnızca şunu düşünün: Kongrelerimizin, politika organlarımızın müzakereleri evlerindeki milyonlara açık olabilir ve dahası—ek bir gelecek olasılığı olarak—tüm ulus, seçmeyi tercih edeceğimiz herhangi bir mesele kesri için evlerinden push-button ile oy kullanabilir. Sonuç herkes tarafından anında bilinir.
Burada teknolojinin bu alanda sağlamak üzere kullanılabileceği her şeyin, küçük ve kısmi bir düzeyinden fazlasına ulaşmanın pratik olacağını önermiyorum. Ancak gelecek, insanların çok daha büyük bir bölümünün güncel, anlayan, ilgili, katılmaya istekli olduğu ve gerçekten de yaşamlarımızın amaç ve önceliklerini ve hedeflerimize ulaşma biçimini belirlemeye katıldığı bir gelecek olabilir.
Rattling Good History
"War," diye yazmıştı Thomas Hardy, "makes rattling good history; but Peace is poor reading." Washington’daki Project Omega’da, 3.000 yıl önceki ilk chess’ten modern stochastic models’e uzanan, kadim ve onurlu war gaming geleneğinde öncü bir rol üstlenen bilim insanları, hem savaşta hem de barışta rattling good history yazıyorlar.
Buna synthetic history diyorlar: ileri matematiksel düşüncenin uygulanması ve savaşın ya da map battles’in desteklenmesi için digital computer simulation, Project Omega’yı Army, Navy, Air Force, OCDM ve ARPA’nın yanı sıra iş ve endüstri sponsorları için de gaming’deki yeni gelişmelerin sınırlarına taşımıştır.
Takım liderleri için atamalar mevcuttur—kendi gruplarını (esnek olanları) yürütebilecek kıdemli bilim insanları—özellikle mathematics, computer applications ve operations research alanlarında.
3.000 yıl boyunca war gaming’in öne çıkan anlarının resimli bir tarihi olan The Game of War’un ücretsiz kopyası için, dönemlerin özgün savaşçılarıyla resimlendirilmiş olarak, şuraya yazın:
James L. Jenkins
Technical Operations, Incorporated
3600 M Street Northwest
Washington 7, D.C.
Dünyanın gidişatını, ulusların konumunu ve etkisini belirler. Ancak toplam brainpower, doğal insan entelektüel etkinliği ile synthetic man-made intelligence’ın toplamı olacaktır. Makine ortağı daha az mentality’ye sahip olacak, ancak büyük ve daha düşük dereceli yük için daha büyük bir kapasiteye sahip olacaktır.
Bilimsel ve Sosyolojik İlerleme Arasındaki Uçurum
Gelen teknolojik çağa güvenli, düzenli ve mutlu bir geçişin önündeki gerçek darboğaz, bilimsel ve sosyolojik ilerleme arasındaki ciddi uçurumda yattığına göre, şimdi kilit soruyu sormalıyız: intellectronics bu dengesizliğin giderilmesine yardımcı olacak mı? Açıkça, doğrudan değil. Sosyal ilerlemeyi hızlandırmanın zorlu entelektüel görevi, daha az entelektüel olan elektronik ortağına değil, insan zihnine aittir. Ancak belki de bir umut vardır. Makineler rutin, gündelik entelektüel işlerin daha fazlasını yaparsa, insan daha yüksek zihinsel alanlara yükselir. Dünyanın sosyal sorunlarını çözmek için zamana, entelektüel düzeye ve dolayısıyla isteğe sahip olur. Onun bu doğuştan yeteneğe sahip olduğuna inanmalıyız.