Bilgisayarlar ve Veri İşlemede Temel Özel Terimler
(Şuradan: Bilgisayarlar ve Veri İşlemede Terimler Sözlüğü, Computers and Automation sözlüğünün 5. baskısı / Edmund C. Berkeley ve Linda L. Lovett / Berkeley Enterprises, Inc., 815 Washington St., Newtonville 60, Mass. / Temmuz 1960, 96 sayfa, foto-ofset, abone olmayanlar için $3.95, aboneler için $1.85.)
VI. İşletim
kontrol basamağı/basamakları (check digit(s)) Bir makine sözcüğüyle (yani makinenin işlediği bir bilgi birimiyle) birlikte taşınan bir ya da daha fazla basamak olup, sözcükteki diğer basamaklar hakkında öyle bir biçimde bilgi verir ki, tek bir hata meydana geldiğinde (iki telafi edici hata hariç), kontrol başarısız olur ve bir hata alarm sinyaline yol açar. Örneğin, sözcükteki diğer basamakların toplamı tek ise kontrol basamağı 0 olabilir; diğer basamakların toplamı çift ise kontrol basamağı 1 olabilir. Örneğin manyetik bant üzerine kaydedilmiş bir karakter bloğunda satırlar ve sütunlar için kontrol basamaklarını, 1’in 0 yerine ya da 0’ın 1 yerine yazılması gibi herhangi bir tekil hatanın satır ve sütun yoluyla otomatik olarak saptanabilmesi ve bilgisayar tarafından otomatik olarak giderilebilmesi mümkün olacak şekilde seçmek olanaklıdır.
otomatik denetleme Bilgisayarlar. Herhangi bir aygıt veya bilgisayarın herhangi bir birimi tarafından iletilen, işlenen ya da depolanan bilgilerin otomatik olarak doğrulanması için donanım içinde sağlanan düzenek. Otomatik denetleme, makinedeki her süreç otomatik olarak denetlendiğinde “tam”dır; aksi halde kısmidir. “Otomatik denetlemenin kapsamı” terimi ya (1) denetlenen makine süreçlerinin göreli oranını ya da (2) denetlemeye ayrılmış makine donanımının göreli oranını ifade eder.
hesaplama verimliliği Bilgisayar İşletimi. (1) Doğru makine çalışmasının toplam saat sayısının (insan hataları nedeniyle programın hatalı olduğu zamanlar dâhil) (2) önleyici bakımda geçirilen süreler dâhil olmak üzere planlanmış toplam bilgisayar çalışma saatlerine bölünmesiyle elde edilen oran. “Çalışma oranı” ile aynıdır; bkz.
çevrim içi (sıfat) Donanım. Merkezi donanımla zaman uyumlu ve onun doğrudan denetimi altında çalışan. Merkezi donanım otomatik bir bilgisayar ise ve bu otomatik bilgisayar gerçek zamanlı çalışmıyorsa, çevrim içi çalışma gerçek zamanlı çalışma anlamına gelmez. Ancak bir bilgisayar gerçek zamanda gerçekleşen başka bir sürecin parçasıysa, çevrim içi çalışma gerçek zamanlı çalışma anlamına gelir. Örneğin, rüzgâr tüneli deneylerinden elde edilen veriler gözlem araçlarından doğrudan bilgisayara beslenebilir ve bilgisayar deneyin bitiminden birkaç saniye içinde sonuçları bildirebilir: bu, çevrim içi çalışmadır.
VII. Bilginin Gösterimi
rakam 1. Onluk sayı sisteminde saymada kullanılan 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 sembollerinden biri. 2. n tabanlı bir sayı sisteminde kullanılan, bu sembollerden biri ve bazen ayrıca 0’dan n−1’e kadar olan tamsayı değerlerini ifade eden harfler.
karakter Dijital Bilgisayarlar. 1. 0’dan 9’a kadar bir ondalık rakam, A’dan Z’ye bir harf (büyük ya da küçük), bir noktalama işareti ya da bir makinenin alabileceği, depolayabileceği veya çıkarabileceği (daktilo tuşlarında bulunanlar gibi) herhangi bir tek sembol. 2. Tek başına ya da iki veya daha fazla sembolden oluşan diziler hâlinde bilgiyi ifade edebilen ve bir bilgisayarın kabul edebileceği temel veya ilkel birim semboller kümesinin bir üyesi. 3. Pozitif ve negatif darbelerin veya durumların bir düzenini temsil eden birler ve sıfırlardan oluşan bir desenle böyle bir sembolün gösterimi.
gösterim (sayılar için “gösterim sistemi” ya da “konumsal gösterim” anlamında) Aritmetik. Herhangi bir sayının, seçilmiş bir taban sayı n’in (bazen birden fazlasının) ardışık kuvvetlerinin katsayılarla çarpımlarının toplamı olarak ifade edildiği sistematik bir yöntem. Bir nicelik n tabanlı gösterim sisteminde yazılmışsa, rakamların ardışık konumları n’in kuvvetlerini bildirir.
Buna göre, 10 tabanlı ya da ondalık gösterimde 379, 3 yüzlük, 7 onluk ve 9 anlamına gelir. 16 tabanlı gösterimde (bazı bilgisayarlarda kullanılır) 379 sayısı, 3 kez on altının karesi, artı 7 kez on altı, artı 9 anlamına gelir (bu, ondalık gösterimde 889 olur). 2 tabanlı gösterimde 1101, 1 sekizlik, 1 dörtlük, 0 ikilik ve 1 birlik anlamına gelir (ondalık gösterimde 13 olur).
Sayılar yazılırken, hangi tabanın kullanıldığı konusunda şüphe olabileceği durumlarda taban, bir alt indisle (her zaman ondalık gösterimde ifade edilerek) belirtilebilir. Örneğin, 11.101₂ iki artı bir, artı yarım, artı sekizde bir anlamına gelir; ancak 11.101₃ üç artı bir, artı üçte bir, artı yirmi yedide bir anlamına gelir.
Önemli ölçüde ele alınmış olan gösterim sistemlerinin adları şunlardır:
| Taban | Ad |
|---|---|
| 2 | ikili |
| 3 | üçlü |
| 4 | dörtlü, tetral |
| 5 | beşli |
| 10 | ondalık |
| 12 | on ikili |
| 16 | on altılı, sexidecimal |
| 32 | otuz ikili |
| 2, 5 | ikili-beşli |
“On” ve “on bir” için kullanılan rakamlar genellikle “t” ve “e”dir; on birden sonrası için adlandırma birliğinin henüz gelişmediği anlaşılmaktadır.
ikili gösterim Sayıların 2 tabanlı sistemde yazılması. Tabanı 2 olan sayılar için konumsal gösterim. Sıfırdan on bire kadar olan ilk düzine sayı ikili gösterimde şu şekilde yazılır: 0, 1, 10, 11, 100, 101, 110, 111, 1000, 1001, 1010, 1011. Rakamların konumları ikinin kuvvetlerini belirtir.
VIII. Matematik ve Mantık
sabit noktalı hesaplama Bilgisayarlar. Her sayıda ondalık noktanın ya da ikili noktanın sabit veya değişmez bir konumda olduğunu varsayan ya da kullanan hesaplama.
kayan noktalı hesaplama Bilgisayarlar. Ondalık noktanın (taban 10 ise) ya da ikili noktanın (taban 2 ise) değişken konumunu dikkate alan ve her sayının işareti, katsayısı ve tabanı etkileyen üssü ayrı ayrı belirtilerek yazılmasından oluşan hesaplama. Örneğin, kayan noktalı hesaplamada −638.020.000 ondalık sayısı −6.3802 × 10⁸ olarak bildirilebilir.
tümleyen 1. Aritmetik. n tabanlı gösterimde ifade edilen verilmiş bir nicelikten, aşağıdaki kurallardan biriyle elde edilen nicelik:
(a) n’e tümleyen: Verilmiş niceliğin her rakamını n−1’den çıkar, sıfır olmayan en sağdaki rakama bir ekle ve ortaya çıkan tüm elde taşımaları gerçekleştir. Örneğin, ikili 11010’un ikinin tümleyeni 00110’dur; 00011010’un ikinin tümleyeni 11100110’dur; ondalık 679’un onun tümleyeni 321’dir; 000679’un onun tümleyeni 999321’dir.
(b) n−1’e tümleyen: Verilmiş niceliğin her rakamını n−1’den çıkar. Örneğin, ikili 11010’un birin tümleyeni 00101’dir; 00011010’un birin tümleyeni 11100101’dir; ondalık 679’un dokuzun tümleyeni 320’dir; 000679’un dokuzun tümleyeni 999320’dir.
Tümleyen, bilgisayarlarda verilen niceliğin negatifini temsil etmek için sıkça kullanılır.
- Boole Cebri. Belirtilen öğe dışında evrensel öğeye eşit olan öğe; NOT … ya da ALL EXCEPT … işleminin sonucu. Bir Boole öğesi a’nın tümleyeni NOT-a ya da a′’dır.
Parametre
1. Matematik. Bir matematiksel fonksiyona temel olarak giren ve farklı değerlerinin farklı fonksiyonlar üretmesi özelliğine sahip olan sabit ya da değişken. Örneğin, y = ax + b fonksiyonunun iki parametresi vardır: a ve b; a ve b sabit olduğunda y = ax + b bir doğruyu temsil eder, ancak a ve b değerlerinin seçimi doğrunun koordinat eksenlerini hangi açılarla ve hangi uzaklıklarda kestiğini belirler.
2. Dijital Bilgisayar Programlama. Bir alt programda, ana programın farklı bölümlerinde kullanıldığında farklı değerler verilebilen, ancak bu kullanımların her biri boyunca genellikle değişmeden kalan bir nicelik. Örneğin, bir parametre bir öğedeki karakter sayısını, ondalık noktanın konumunu, bir alandaki sütun sayısını, belirli bir işlem çevriminin kaç kez yineleneceğini vb. belirtebilir. Bir alt programın çok farklı programlarda başarıyla kullanılabilmesi, parametrelerinin değiştirilmesiyle uyarlanabilir olmasını gerektirir.