Bir Cüce Bilgisayar
I. Agayan
Moskova, SSCB
Yeni türden bir elektronik bilgisayar, Moskova Üniversitesi ile Moskova Enerji Mühendisliği Enstitüsü mezunu genç mühendislerden oluşan bir grup tarafından geliştirilmiştir. Bilgisayara, Lenin Tepeleri’ndeki Üniversite yakınından akan Setun Nehri’nin adı verilmiştir.
Son yıllarda Sovyetler Birliği’nde çok sayıda bilgisayar tasarımı ortaya çıkmıştır. Ancak Setun, bunların hepsinden belirgin biçimde farklıdır. Her şeyden önce, yüksekokullarda, araştırma laboratuvarlarında ve tasarım bürolarında kullanıma uygun, cüce bir hesaplama tesisi olarak düşünülmüştür. Küçüktür; en fazla 20 metrekarelik bir zemin alanı kaplar. Üstelik bilgisayar, işletimde güvenilir, kullanımı basit ve üretimi ucuzdur.
Setun’un yapısı birçok yeni özelliği bünyesinde barındırmaktadır. Bunlardan biri üçlü gösterimdir. Elektronik bilgisayarlar genellikle yalnızca 1 ve 0 rakamlarının kullanıldığı ikili bir sistemle çalışır. Setun’da kullanılan kod daha da ekonomiktir; çünkü üç rakamdan yararlanır: +1, 0 ve −1. Bunlar pozitif ve negatif darbelerle ifade edilir. Pozitif bir darbe +1’i, negatif bir darbe −1’i, darbenin olmaması ise sıfırı gösterir.
Üçlü kod, bilgisayarın hızını iki katına çıkarmış ve bileşen sayısını yarıya indirmiştir.
Setun’un bir başka özelliği, iki kademeli veri girişi ve program depolamasıdır. Ana bellek, giriş verilerinin bir teyp kaydedicidekine benzer şekilde kaydedildiği manyetik bir tamburdur. Diğer bellek ise küçüktür (162 sözcük) ve son derece kısa erişim süresine sahiptir.
İki kademeli depolama şu şekilde çalışır: Manyetik tambur, verileri ve komutları ikincil belleğe besler; bu bellek de bunları yüksek hızlı aritmetik birimlere aktarır. İlk bilgi grubu işlenirken, manyetik tambur ikinci, sonra üçüncü vb. bilgi gruplarını besler. Böylece düşük maliyet ile yüksek hesaplama hızı arasında bir uzlaşma sağlanmıştır.
Bu arada Setun, aynı sınıfa ait Ural-1’in tükettiği gücün üçte birini kullanırken, Ural-1’in bu süre içinde yaptığı her 100 işleme karşılık saniyede 4.000 işlem gerçekleştirmektedir.
Setun’un üçüncü bir özelliği, lambalar yerine hızlı tepki veren manyetik yükselteçler kullanmasıdır. Bilgisayardaki sayıları yaklaşık 4.000’i bulmaktadır. Manyetik yükselteçler, üretimlerinin ucuz olması, kompakt yapıları, az güç tüketmeleri ve lambalara göre çok daha uzun ömürlü olmaları bakımından avantajlıdır. Doğrudur, Setun’da lambalar da vardır; ancak bunların sayısı yalnızca 40’tır.
Setun kısa süre önce çalışmaya başlamıştır. Ancak kayıtlar şimdiden potansiyeli hakkında fikir vermektedir. SSCB Bilimler Akademisi Kristalografi Enstitüsü için kristallerdeki elektronik yoğunluğu içeren bir problemi çözmüştür. Ayrıca Dubna’daki Birleşik Nükleer Araştırma Enstitüsü için, nükleer fizik ile ilgili bir problemi de çözmüştür.