Bilgisayar Alanında Çalışanların Toplumsal Sorumlulukları
ACM Komite Raporu
Bilgisayar Alanında Çalışanların Toplumsal Sorumluluğu Komitesi
Association for Computing Machinery
(Editoryal Not: Bilgisayar Alanında Çalışanların Toplumsal Sorumluluğu Komitesi tarafından hazırlanan aşağıdaki rapor, Association for Computing Machinery Konseyi’ne 4 Aralık 1958 tarihli toplantısında sunulmuştur. Konsey, Konsey üyelerinin toplantıdan önce raporu okuma fırsatı bulunmadığından, raporu kabul etmiş ve daha sonra ele alınmak üzere ertelemiştir. Komite raporu, elbette, Konsey’i veya Derneği hiçbir şekilde bağlamaz. Rapor, 7 Ocak 1959 tarihinde yayımlanmak üzere serbest bırakılmıştır.)
11 Haziran 1958 tarihinde, Urbana, Ill.’de yapılan Dernek Konseyi toplantısında, Başkan’a “bilgisayar alanında çalışanların, bilgisayarların toplumsal açıdan arzu edilen uygulamalarını ilerletmek ve toplumsal açıdan arzu edilmeyen uygulamaların önlenmesine yardımcı olmak konusundaki sorumluluklarını” değerlendirmek üzere bir komite atama yetkisi verilmiştir. Dört kişilik bir komite (aşağıda imzası bulunanlar) atanmış, 1958 sonbaharı boyunca üç toplantı yapmış ve işbu raporu saygıyla sunmuştur.
Komite, kendisine verilen görevin anlamını ve kapsamını değerlendirmiştir. Komite, bilgisayar alanında çalışanların toplumsal sorumluluklarına ilişkin geçici bir ifade ve bulgulara ulaşmış olup bunlar aşağıda Bölüm 1 ve 2’de verilmiştir. Komite, görevinin Association for Computing Machinery tarafından alınacak resmî bir tutumu tanımlamayı veya önermeyi içermediği konusunda mutabık kalmıştır. Bununla birlikte komite, Konsey’e daha ileri bir eylem önerilmesi konusunda anlaşmış olup bu öneri aşağıda Bölüm 3’te belirtilmiştir.
Bölüm 1. Giriş
Modern insanla ilgili en temel gerçeklerden biri, onun varlığını insan toplumunda sürdürmesidir. Daha önceki dönemlerde başkalarına daha az bağımlıydı ve buna karşılık daha büyük grubun kaderi de bireyin katkılarına bu kadar doğrudan bağlı değildi. Ancak insan toplumsal örgütlenmesini giderek daha yüksek ve daha karmaşık biçimlere dönüştürdükçe, birey ile toplum arasındaki ilişki daha yakın ve daha karşılıklı bağımlı hâle gelmiştir.
Birey artık kendi gereksinimlerinin kayda değer bir bölümünü karşılamamaktadır; mal ve hizmetlerin üretilmesi için gereken toplam çalışmanın yalnızca küçük bir bölümünü yerine getirmektedir. İş bölümü yoluyla rolü giderek daha uzmanlaşmış hâle gelmiştir. Aynı zamanda toplum da, birçok insanın kısmi katkılarından oluşan son derece örgütlü sistem içinde bireyin vazgeçilmez görevini yerine getirmesine bağımlı duruma gelmiştir.
Karşılıklı bağımlılığın artışıyla birlikte insanın gücü de bin kat artmıştır. Yay ve okla donanmış antik insanı, atom bombaları taşıyan günümüz pilotuyla karşılaştırınız. Böylece birey, birçok insanın yaşam koşullarında köklü değişiklikler yapabilecek bir güce sahip olmuştur.
İnsan ile toplum arasında evrensel bir neden-sonuç ilişkisi vardır. Hepimiz kendimiz için sorumluluklar kabul ederiz ve aynı ilke gereği toplumsal sorumluluklar da üstlenmek zorundayız; çünkü derin bir anlamda bu ikisi birbirinden ayrılamaz.
Her insanın toplumsal sorumlulukları olmakla birlikte, bunların niteliği ve derecesi bireyden bireye değişir. Örneğin, etkili bir konumda bulunan yüksek düzeyde eğitimli bir bilim insanının sorumlulukları, kuzey ormanlarında kürk avcılığı yapan bir kişinin sorumluluklarından farklıdır.
Kendimize (bilgisayar alanında çalışanlar olarak) son derece güçlü bir aracı kontrol eden kişiler olarak bakmalıyız. Bilgisayarların insanların işlerinde oynadığı yaşamsal rolü anlamak gereklidir. Teknolojik ilerleme, bilim ve yönetim, otomatik kontrol ve öngörü alanlarındaki yerlerini kavramalıyız.
Bilgisayarlar, özellikle toplumun iletişim ve kontrol sistemi olmak üzere, toplumsal organizmanın kendisinin vazgeçilmez bir parçası hâline gelmektedir. Bilgisayarlar ekonomi ve kültürle ayrılmaz biçimde bağlantılı olduğundan, ülkemizin ve insanlığın refahı açısından taşıdıkları önemi asla gözden kaçırmamalıyız. Biz bilgisayar alanında çalışanların ilişkili olduğu büyük güçler üzerinde düşünüldüğünde, ortalamanın üzerindeki sorumluluk payımızı kavramak ve belki de kabul etmek artık zor değildir.
Bir kişi bilgisayarla bağlantılı toplumsal sorumluluklarını yerine getirmek için ne yapabilir? Olumlu bir adım, bu raporun Bölüm 2’sinde belirtilenler gibi toplumsal açıdan arzu edilen uygulamaların geliştirilmesine yardımcı olmak olacaktır. İnsanın refahı ve mutluluğuyla ilgili bilimsel problemlerin çözümü, bilgisayarların uygulanması için geniş bir alandır.
Bölüm 2. Bulgular
-
Temel Toplumsal Sorumluluklar. Her insan, temel bir toplumsal sorumluluğu—topluma karşı bir görevi—eşit biçimde paylaşır. Bu görev kısmen yasal olarak uygulanır, kısmen de etik olarak üstlenilir.
-
Bireyin Toplumdaki Rol ve İşlevlerine Bağlı Özel Toplumsal Sorumluluklar. Buna ek olarak, bir insanın toplumdaki çeşitli rol ve işlevleri—etki alanları, bilgisi, meslekleri, etkinlikleri vb.—tarafından belirlenen bir dizi özel toplumsal sorumluluğu vardır. Bunların her biri, estetik ya da etik olsun, bir değerler sistemi taşır ve bu değerler sistemlerinin çeşitliliği bireyin içinde çatışmalar doğurabilir. Her birey bu çatışmalarla yüzleşmeli ve onları kendisi çözmelidir.
-
Bilgisayar Alanında Çalışanların Toplumsal Sorumlulukları. Dolayısıyla, bilgisayar etkinlikleriyle ilgilenen bireyin, diğer tüm toplumsal sorumluluklarına ek olarak, bilgisayar faaliyetlerinden kaynaklanan sorumlulukları da vardır—topluma ve onun parçalarına karşı: mesleği, işvereni, ülkesi, insanlık bütünü vb.
a. Bu sorumlulukları haklı olarak görmezden gelemez. Bunlar hakkında düşünmelidir.
Örnek: Bilgisayar alanında çalışan biri olarak sorumlulukları konusuna hiç düşünce ayırmamak yanlıştır.
b. Sorumluluklarını haklı olarak devredemez. Bu nedenle, kendisine önerilen değer ve davranış standartlarını düşünmeden kabul etmemelidir.
Örnek: Bir işverenin emirlerini, bunların ahlaki yönünü değerlendirmeden kabul etmek yanlıştır. Eğer katılmıyorsa, ya konuyu tartışmalı ya da istifa etmeli ya da her ikisini birden yapmalıdır.
c. Bilgisayar alanındaki özel rolünün topluma nasıl yarar sağlayabileceği veya zarar verebileceği üzerine düşünmeyi haklı olarak ihmal edemez. Bu nedenle, bilgisayarların toplumsal açıdan arzu edilen uygulamalarını ilerletmeye ve toplumsal açıdan arzu edilmeyen uygulamaların önlenmesine nasıl katkı sağlayabileceğini düşünmelidir.
Örnek: Otomatik bilgisayarların milyonlarca insanın yok edilmesine yönelik uygulamalarında yer almak yanlış olurdu.
d. Çatışan sorumluluklar arasında karar vermekten haklı olarak kaçınamaz. Bu nedenle, nasıl seçim yapacağını düşünmelidir.
Örnek: “Saf bilginin ilerletilmesi” değerler sistemi ile “insanlığın hizmetindeki bilim” değerler sistemi arasındaki bir çatışmada, karar vermekten kaçınmak yanlış olurdu.
4. Toplumsal Açıdan Arzu Edilen ve Toplumsal Açıdan Arzu Edilmeyen Uygulamalar
a. Bilgisayarların açıkça toplumsal açıdan arzu edilen birçok uygulaması vardır.
Örnekler (bunların tümü hâlen bilgisayarlarda araştırılmaktadır):
- Kansere katkıda bulunan neden ve süreçlerin analizi
- Zihinsel ve duygusal hastalıkların analizi
- Büyükşehir trafik problemlerinin çözümü
- Bilimsel anlayışı desteklemek için dillerin mekanik çevirisi
b. Bilgisayarların açıkça toplumsal açıdan arzu edilmeyen bazı uygulamaları da vardır.
Örnek (California Institute of Technology, Jet Propulsion Laboratory Başkanı Dr. W. J. Pickering tarafından belirtilen):
"Karşı karşıya olduğumuz olasılık şudur: Bir düşman ulusu ve dolaylı olarak kendi ulusumuzu yok etme kararı; bir radar sistemi, bir telefon devresi, bir elektronik bilgisayar tarafından verilecektir. Bu karar, insan zekâsının yardımı olmaksızın alınacaktır. Eğer bir insan gözlemci ‘Durun, hesaplamaları kontrol edeyim’ diye haykırırsa, artık çok geçtir; fırlatma sahası yok edilmiştir ve savaş kaybedilmiştir."
c. Bilgisayarların, belki de çok sayıda, toplumsal açıdan arzu edilen ya da arzu edilmeyen olarak kolayca sınıflandırılamayan bazı uygulamaları vardır.
Bölüm 3. Öneriler
Yukarıdaki beyan ışığında, Komite, Association for Computing Machinery Konseyi’nin aşağıdaki eylem yolunu izlemesini önermektedir:
a. Konsey’in uygun görmesi hâlinde, bu raporun Derneği bağlamaksızın Komite raporu olarak serbest bırakılmasını ve yayımlanmasını onaylaması.
b. Konsey’in, bilgisayar alanında çalışanların toplumsal sorumluluklarıyla ilgili konuların çeşitli yayın ortamlarında incelenmesini ve tartışılmasını teşvik etmesi.
c. Konsey’in, Association for Computing Machinery toplantılarında bu konuya ilişkin forumların kurulmasını onaylaması.
d. Konsey’in, bu komitenin yedek bir statüde sürdürülmesini sağlaması.
Saul Gorn, Başkan
Melvin A. Shader
Arvid W. Jacobson
Edmund C. Berkeley