Dil Çevirisi Üzerine
I. Editörden
Haziran ayında Houston, Tex.’te düzenlenen Association for Computing Machinery toplantısında sunulan en ilginç bildirilerden biri, Washington, D.C.’deki Georgetown Univ.’den A. F. R. Brown’ın “Dil Çevirisi Üzerine Sonuçlar” başlıklı çalışmasıydı. Bu bildiri, muhtemelen herhangi bir dil çevirisi problemine uygulanabilecek, kimyasal Fransızcanın çevirisi için bir bilgisayar yöntemini tanımlıyordu. Kullanılan teknik ve bildirilen ilerleme miktarı her ikisi de dikkat çekici görünüyordu.
Editörünüz, bildiri sunulduktan sonra ve daha kapsamlı bir biçimde teknik bir dergiye gönderilmeden önce, çalışma hakkında kısa bir rapor hazırlamak için izin alma şansına sahip oldu. Aşağıda rapor yer almaktadır; bunun hiçbir bölümünün herhangi bir şekilde editörünüze atfedilmemesi gerekir.
“Aralık ve Ocak aylarında temel fikirlerimi, sözcüklerle ifade edilmiş ve fiş kartlarına yazılmış kurallarla denedim. Yaklaşık 110 saatlik bir çalışmayla, bir Fransız kimya dergisinden art arda gelen 220 cümleyi kabul edilebilir İngilizceye çevirecek bir sisteme ulaşmanın mümkün olduğunu gördüm. Bu nedenle sistemi derhal mekanize etmeyi denemek makul göründü.
“Sistemi ele almak için gereken bilgisayar programlaması tamamlandı ancak henüz test edilmedi; çeviri sisteminin neredeyse hiç ek programlama gerektirmeden süresiz olarak genişletilebileceği ve düzeltilebileceği anlaşılıyor. Yaz sonuna kadar, sistemin bu 220 cümleyi ele alabilmesi için gerekli sözlük materyalini hazırlamayı ve materyali bilgisayarı cümleleri çeviriyormuş gibi işleterek test etmeyi umuyorum. Bundan sonra, sistemi ve sözlüğü oldukça hızlı bir şekilde, Fransız kimya literatüründeki cümlelerin diyelim ki %90’ını çevirebilecek bir düzeye geliştirmek mümkün olmalıdır.
“Başlangıçta, Fransızca sözcüklerin özel bir sözlükte arandığı ve her Fransızca sözcük için sözlükten birer öğe çıkarıldığı varsayılır. Her öğe, Fransızca sözcüğün dilbilgisel özelliklerini oldukça geleneksel terimlerle gösteren sabit sayıda ikili basamakla başlar. Ardından, öğedeki Fransızca sözcüğün neye karşılık geldiğini gösteren bir sayı gelir; sonra da, cümle üzerinde çalışılırken değiştirilmedikçe nihai çevirinin bir parçası olarak görünecek olan İngilizce karşılık yer alır. Bu temel bölümlerden sonra bir veya daha fazla talimat, ardından talimatın yürütülmesinde kullanılan bir veya daha fazla sabit ve son olarak varlığı ya da yokluğu bu talimatların veya diğer öğelerdeki talimatların çalışmasını etkileyebilecek bir veya daha fazla aksan işareti gelebilir.
“Sözlük arama yordamı tarafından bulunan öğeler biçimindeki cümle, çeviri üretilmeden önce yerine getirilmesi gereken talimatlar içerir. Bu talimatlar, başlangıçta mekanik terimlerle tasarlanan kurallara karşılık gelir. Ancak bazı kurallar uygulama bakımından o kadar geneldir ki, bunları tek tek öğelere yerleştirilmiş talimatlarla temsil etmek verimsizdir. Örneğin, Fransızcada çoğunlukla niteledikleri isimlerden sonra gelen sıfatların, isimlerden önceki İngilizce konuma taşınmasını sağlayan bir kuralın bulunması gerekir.
“Her talimat yerine getirildikten sonra atılır ve talimat kalmadığında, cümlenin öğelerinde kalan İngilizce sözcükler yazdırılır; bunlar, umut edilir ki, özgün Fransızca cümlenin bir çevirisini oluşturur.
“Talimatların hangi sırayla yürütüleceği, çakışmaları önlemek için çok dikkatli bir biçimde denetlenmelidir. Bunun en önemli nedeni, öğeleri İngilizce sözcük sırasına göre yeniden düzenleme talimatlarının, özgün Fransızca sözcük sırasına bağlı tüm sözdizimsel sorular sorulup yanıtlanana kadar geciktirilmesi gereğidir. Yürütme sırası, her talimatın başına, birden 126’ya kadar biraz keyfi bir aralıkta bir öncelik numarası konularak belirlenir. Bilgisayar bir sonraki hangi talimatı izleyeceğine karar vermek zorunda kaldığında, en düşük öncelik numarasına sahip olanı seçer.
“Sistemim şu anda kurulu olduğu hâliyle, bir talimat 19 ikili basamaktan oluşur. Yerine getirilme anı geldiğinde, bilgisayar ilk …’i atar. (Lütfen 13. sayfaya bakınız).”
Editörün Notları ve Okuyucular Forumu
(Sayfa 3’ten devam)
Yedi tanesi, öncelik numarasını oluşturan kısmı meydana getirir; son üç haneyi bir parametre olarak saklar ve diğer dokuz haneyi, komutun gönderme yaptığı işlemin adresini bir tablodan bulmak için kullanır. İşlem, kalıcı depolamada tutulan ardışık bilgisayar sözcüklerinden oluşan bir dizidir. Yorumlayıcı bir yordam, işlemi bir dizi alt işleme dönüştürür. Bir alt işlemler programı olarak işlem, uygun yerlerde döngüler, mantıksal kararlar ve cümlede değişiklik yapılmasına yönelik emirler kullanabilir.
48 temel alt işlem vardır. Temel alt işlemlerin bazıları, hangi öğeye bakılacağını ya da hangisinin değiştirileceğini seçmek için kullanılır. Bir alt işlem, ayrıca, belirli bir koşulu sağlayan bir öğe bulana kadar incelenen mevcut öğeden ileriye ya da geriye doğru bakabilir. Diğer alt işlemler, tüm öğeleri ekleyebilir ya da silebilir veya cümledeki öğelerin sırasını yeniden düzenleyebilir.
Kuralların ve üzerinde çalışacakları sözlük öğelerinin nasıl belirlendiği yöntemi şöyledir. Rastgele yakın tarihli bir Fransız kimya dergisini açtım, makalenin başına gittim ve ilk cümleyi kopyaladım. Ardından altına doğrudan bir çeviri yazdım ve sözel kuralları formüle etmeye koyuldum.
(Lütfen sayfa 21'e bakınız)