Sovyetler Birliği Ulusal Ekonomisinde Elektronik Hesaplama Makineleri
V. Pekelis
(Sovyet Haber Bülteni’nden yeniden basım, 18 Aralık 1956, Kanada Ottawa’daki SSCB Büyükelçiliği Basın Bürosu tarafından yayımlanmıştır)
İnsan, çok büyük bir çeşitlilikte makine ve alet geliştirmiştir.
Günümüzde insanın yalnızca fiziksel emeğine değil, zihinsel emeğine de yardımcı olan makinelerimiz vardır. Karmaşık hesaplamalar yapan makineler olduğu gibi; kristallerin yapısını inceleyen, kütüphanelerdeki envanter defterlerini düzenleyen, başvuru materyallerini ayıklayan, tezgâhları ve hatta tüm fabrikaları çalıştıran makineler de vardır. Bunlar, gerçekten masalsı bir hızda çalışan ve sonuçları .000000001 hassasiyetine kadar doğru olan yüksek hızlı, otomatik elektronik hesaplama aygıtlarıdır.
SSCB’de geliştirilmiş ve üretilmiş elektronik hesaplama makineleri arasında BESM, Strela ve M-2 evrensel makineleri, seri üretim Ural makinesi ile Crystal, Pogoda ve STsM adlı özel amaçlı makineler bulunmaktadır. Bunlar, mühendisliğin yeni bir dalının ilk temsilcileridir ve her geçen gün ulusal ekonomide daha geniş ölçekte kullanılmaktadırlar.
Yakın zamanda bir BESM makinesi, kanalların eğimlerinin, çökmeye yol açmadan ulaşabileceği en yüksek sınırı gösteren tabloları hesaplamıştır. On tablo varyantının elde edilmesi üç saatten kısa sürmüştür; oysa on beş sıradan hesaplama makinesi, aylar süren çalışmadan sonra bile tek bir varyantı dahi elde edemezdi.
Bir başka makine olan M-2, büyük hidroelektrik santrallerinin beton barajlarının kararlılığını belirlemeye yönelik son derece karmaşık bir problemi çözmüştür. Makinenin her bir varyantı hesaplaması yaklaşık dokuz saat sürmüş ve toplamda 50 milyon matematiksel işlem gerçekleştirilmiştir.
Yüksek hızlı hesaplama makineleri kullanılarak yüzlerce hesaplama varyantı üzerinden geçilmesi sayesinde, Sovyet mühendisleri uçak kanatları için en uygun biçimi, bir jet motorunun memesini ya da bir türbin kanadının konturunu belirlemektedir. Şimdiden bu türden binlerce problem elektronik makinelerle çözülmüştür.
Sovyet bilim insanları ve mühendisleri artık, insanın verdiği görev doğrultusunda makine parçalarını işleyen ve ürünleri üreten, özel amaçlı matematiksel makineler olarak adlandırılan sistemler geliştirmişlerdir. Bu makineler takımın hareketini kontrol eder, tezgâhın hızını ayarlar ve tüm işlemleri doğru sırayla gerçekleştirir. Bu türden iki otomatik freze tezgâhı, on sıradan freze tezgâhına sahip bütün bir atölyenin üretimine eşdeğer bir çıktı sağlayabilir. Kendiliğinden çalışan makineler, mevcut beş yıllık dönem içinde Sovyetler Birliği’ndeki birçok fabrikaya kurulacaktır.
Makine denetleyicileri ve elektrik arkı ile çelik eritme fırınlarını kontrol eden makineler halihazırda test edilmektedir. Basınç, sıcaklık ve gazların bileşimi hakkında elde ettikleri verilere dayanarak yüksek fırınları ve Siemens-Martin fırınlarını kontrol edecek elektronik hesaplama makineleri, ergitme sürecinde hangi düzeltmenin yapılması gerektiğini bir saniyenin çok küçük bir bölümünde belirleyecek ve ergitimi düzenleyen makinelere gerekli “talimatları” verecektir.
Kontrol makineleri, özellikle sağlıksız koşullarda çalışılan tesisler başta olmak üzere, petrol rafinerileri ve kimya fabrikalarında yaygın biçimde devreye sokulacaktır.
Bu hesaplama makinelerinin enerji endüstrisinde de, özellikle binlerce kilometreye yayılan ve yüz binlerce voltluk gerilimlere sahip enerji sistemlerinin işletilmesinde çok çeşitli uygulamaları bulunmaktadır.
Sovyetler Birliği’nin önde gelen enerji mühendislerinden biri olan Akademisyen G. M. Krzhizhanovsky, elektrik santrallerinde ve trafo merkezlerinde otomatik “operatörlere” bağlanan hesaplama aygıtlarının yardımıyla bu alanda tam otomasyona ulaşılacağını söylemektedir. Efsanevi, son derece uzun kollara sahip bir kahraman gibi, bu aygıtlar birçok santralde üniteleri kendiliğinden devreye alıp devreden çıkaracak, iletim hatlarını bağlayıp ayıracak, frekansı, gerilimi ve hatlardaki akımları düzenleyecek ve enerjiyi santraller arasında dağıtacaktır.
Demiryollarında da işleri kolaylaştırmak için elektronik makineler devreye sokulmaktadır. Şu anda bir araştırma enstitüsünde, bir treni kendi kendine sürebilen bir hesaplama aygıtı test edilmektedir. Bu aygıt, zaman çizelgesini, hatların durumunu, trenin ağırlığını ve tren hareket halindeyken herhangi bir nedenle meydana gelebilecek her türlü değişikliği dikkate alır. Otomatik lokomotif makinisti yağmurda ve siste treni sürebilir. Geceleyin özel bir aygıt kızılötesi ışık demeti yayar ve bunun yansıması bir televizyon aygıtı tarafından algılanır. Bu düzenek, adeta hattı aydınlatarak otomatik sürücünün birçok metre ileriyi görmesini sağlar.
Sovyet demiryollarına otomatik kilitlemeli makaslar kurulmaktadır ve yakında tasnif sahaları hesaplama makineleri aracılığıyla mekanize edilecektir. Bu tür makinelerle donatılmış tepe tasnif sahalarında, radyo-lokatörler tüm hatlardaki tüm vagonları görecek ve bu bilgileri bilgisayar-dispeçerine iletecek; bilgisayar da trenleri kendisi oluşturacaktır.
Bu otomatik sistemler, makasçı, fren görevlisi ve kuplör gibi mesleklerin ortadan kaldırılmasını ve bu çalışanların, daha önce yaptıkları ağır işleri yerine getiren otomatik sistemleri işletmelerini sağlayacak özel teknik kurslara gönderilmesini mümkün kılacaktır.
Uçaklarda da artık hesaplama aygıtları bulunmaktadır. Uçuş sırasında uçağın rotasını sürekli olarak hesaplar, radyo dalgaları üzerinden konum belirler ve uçuşu yönlendirmek için göstergelerden gelen verileri kullanırlar.
SSCB’deki birçok ana havayolu hattı artık en yeni donanıma sahip hızlı jet yolcu uçaklarıyla işletilmektedir. Gerekli olduğunda pilotsuz uçabilir ve bir havaalanına kör iniş yapabilirler. Günün ya da gecenin herhangi bir saatinde, yılın her mevsiminde, sis, soğuk ve yağmurda uçabilirler.