1959 Ekim Computer and Automation dergisinden bir makale.
Bilgisayar İle Sohbet
Yazarlar:
- L. E. S. Green - KCS Limited, Toronto, Kanada
- E. C. Berkeley - Berkeley Enterprises, Inc., Newtonville 60, Mass.
- C. C. Gotlieb - Hesaplama Merkezi, Toronto Üniv., Toronto, Kanada
Giriş
Bir bilgisayar sohbet edebilir mi?
Yaklaşık 1938’de İngiliz matematikçi Turing, bir makinenin başka bir odadaki bir insanla, insanın bir makineyle mi yoksa başka bir insanla mı konuştuğunu anlayamayacağı şekilde bir sohbet yürütebilmesi durumunda, düşünebildiğinin söylenebileceğini öne sürdü.
O zamandan beri, bir bilgisayarın düşünmesine ilişkin bu tanım, bilgisayar uzmanları için bir meydan okuma olarak kalmıştır.
Soruna bir başlangıç yapmak için, konuyu hava durumu gibi nispeten basit ve yaygın bir konuyla sınırlamak açıkça arzu edilir bir durumdur.
Yaklaşık 1954’te, şu anda Kuzey Karolina Üniversitesi’ndeki bilgi işlem merkezi başkanı olan Profesör John W. Carr III, bir hava durumu konuşma programının makine tarafından gerçekleştirilen kısmının özelliklerini önerdi.
Bu program için bir akış şeması çizdik ve bunu bir bilgisayarda kullanmak üzere programladık. Hava durumu hakkında bir konuşma, herhangi bir durum gibi, çok sayıda seçenek içeren bir ağaca benzer.
Makinenin hafıza kapasitesinin sınırlamaları nedeniyle, hava durumu konuşma ağacımız nispeten küçük bir çalıya benziyor; ancak bir bilgisayarın yetenekleri için bir örnek teşkil ediyor.
Hava Durumu Örneği
Program şu anda Toronto, Ontario’daki KCS Limited’de bulunan IBM 650 bilgisayarında çalışacak şekilde hazırlanmıştır. Bu programı hazırlarken sadece merakımızı gidermekle kalmadık, aynı zamanda bilgisayar uygulamalarıyla ilgili potansiyel müşterilere, bilgisayarların akıllı görünebilecek davranışları nasıl sergileyebileceklerini göstermeyi amaçladık.
Özellikle bir bilgisayarın kelimelerin anlamlarını nasıl analiz edebileceğini ve cümlelerdeki kelimelerin anlamlarındaki varyasyonlara dayanarak programın gidişatını nasıl değiştirebileceğini göstermeyi amaçladık.
Örneğin program, bir kişi “Hava durumunu sevmiyorum” (sıkıcı bir açıklama) veya “İğrenç hava durumunu sevmiyorum” (daha duygusal bir açıklama) dediğinde farklı tepkiler veriyor.
Programın sözlüğü şimdilik az sayıda kelimeye (yaklaşık 160) ve programa yapılan girişler şimdilik az sayıda heceye (yaklaşık 350) sınırlanmıştır.
Bilgisayarla konuşan kişinin söylediklerini, bilgisayarın anlayabileceği forma, yani harf ve kelime kodlarına dönüştürmek için bir aracıya, bir katipe ihtiyaç vardır.
Gelecekte aracıya gerek kalmayacak: bilgisayara bağlı bir daktiloda yazılanlar doğrudan bilgisayara girebilecek veya bilgisayar konuşulan kelimeleri duyabilecek (tanıyabilecek).
Şimdilik, konuşma şöyle ilerler: Muhatap (bilgisayarın sohbet ettiği kişi) bir şeyler söyler (12 kelimeden az). Katip bu ifadeyi alır ve kodlar. Bilgisayar bu ifadeyi hesaplar ve bir cevap seçer. Cevap 1’den 99’a kadar bir sayı olarak çıkar. Katip sayıya karşılık gelen cevabı okur.
Kelime Bankası
Bilgisayarın kelime dağarcığı şu anda 280 girişten oluşmaktadır:
- Kelime Listesi: 159 kelime (yaklaşık). Bir kelime, köküyle yaklaşık aynı anlama gelen tüm türevlerini içerir; örneğin sev-, sevil-, sevme, aşk tek bir kelime olarak kodlanır.
- Cevaplar Listesi: Yaklaşık 120 cevap. (Örneğin: “Benim de hoşuma gitmiyor.”, “Umarım yakında değişir.”, “Ne demek istediğini anlıyorum.” vb.)
Programın Mantığı
Programın işleyiş mantığı şu şekildedir:
- Girdi Analizi: Bilgisayar, girdi cümlesini kelime kelime analiz eder. Bilinmeyen kelimeler yoksayılır.
- Anahtar Kelime Tespiti: Cümledeki anahtar kelimeler (yağmur, sıcak, soğuk, sevmek, nefret etmek vb.) belirlenir.
- Duygu Analizi: Anahtar kelimelerin olumlu mu olumsuz mu olduğu belirlenir.
- Bağlam Kontrolü: Daha önceki cümlelerde ne konuşulduğu (kısa süreli hafıza) kontrol edilir.
- Cevap Seçimi: Yukarıdaki verilere dayanarak en uygun cevap, cevaplar listesinden seçilir.
Örnek Diyalog
Aşağıda, bilgisayar ile yapılan gerçek bir sohbetin dökümü verilmiştir (B: Bilgisayar, M: Muhatap):
M: Merhaba, bugün hava nasıl?
B: Merhaba. Hava hakkında konuşmak ister misin? Ben sadece hava durumu hakkında konuşabilirim.
M: Evet, lütfen.
B: Peki, sence hava nasıl?
M: Bence bugün çok sıcak.
B: Evet, oldukça sıcak. Umarım daha da ısınmaz.
M: Ben sıcağı severim.
B: Öyle mi? Ben aşırı sıcaktan pek hoşlanmam, devrelerimi ısıtıyor.
M: Yağmur yağacak mı?
B: Bilmiyorum, ben bir meteorolog değilim, sadece bir bilgisayarım. Ama bulutlu görünüyor.
M: Ben yağmuru severim.
B: Yağmuru mu seversin? İlginç. Çoğu insan güneşli havayı tercih eder.
Sonuç
Bu deney, kelime dağarcığı ve mantık çok sınırlı olsa bile, bir makinenin insanla, en azından yüzeysel düzeyde, anlamlı bir sohbet yürütebileceğini göstermektedir.
Hafıza kapasitesi ve işlem hızı arttıkça, bu tür programların karmaşıklığı ve inandırıcılığı da artacaktır.
Belki de bir gün, Turing’in öngördüğü gibi, bir makineyle konuştuğumuzu ayırt edemeyeceğimiz günler gelecek.
Çeviren: Uğur Toprakdeviren