ALSTON S. HOUSEHOLDER
Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı, Oak Ridge, Tennessee
Ekim ayının sonunda Almanya'nın Darmstadt kentinde, dış dünyaya ilk kez Demir Perde gerisindeki dijital bilgisayar geliştirmeleri hakkında yetkili bilgiler sunuldu. Aynı zamanda, daha fazla bilgi alışverişi yapılacağına dair sözler verildi.
Vesile, Profesör Alwin Walther tarafından düzenlenen ve Darmstadt Teknik Yüksekokulu'nda (Technische Hochschule) gerçekleştirilen "Elektronik Dijital Bilgisayarlar ve Bilgi İşleme Üzerine Darmstadt Konferansı" idi. Konferansa yaklaşık 600 kişi katıldı. Ön kayıt yaptırılması istenmişti; basılı katılımcı listesinde Amerika Birleşik Devletleri, Büyük Britanya, İtalya, İsviçre, Fransa, Belçika, Hollanda, Danimarka, İsveç, Avusturya ve hatta İspanya ile Finlandiya'dan isimler vardı. Ek bir sayfada ise kayıtları listeye yetişemeyen iki Çek (ABD'de iyi tanınan Svoboda ve Oblonsky) ile iki Rus'un (Lebedev ve Basilevsky) isimleri yer alıyordu.
Konferansın 25 Ekim 1955 Salı günü açılması, Çarşamba ve Perşembe devam etmesi ve Cuma günü teknik gezilerle sona ermesi planlanmıştı. Svoboda ve Oblonsky Salı akşamı vardılar ancak Ruslar görünmedi. Nihayetinde Berlin'den, Amerikan vizesi alamadıklarını ancak hâlâ yetişmeyi umduklarını belirten bir telgraf geldi. Dramatik bir şekilde, Perşembe akşamı asıl konferans bittikten sonra, adı geçen iki kişi — tercümanlar Ktorov ve Novikov ile birlikte — ortaya çıktılar.
Birçok kişi ayrılmış olsa da Cumartesi sabahı için kalanlar adına, Lebedev ve Basilevsky'nin konuşmacı olarak davet edildiği özel bir oturum düzenlendi. Bu satırların yazarı, Notre Dame Üniversitesi'nden de Vogelaere ile birlikte orada bulunma şansına sahip olanlar arasındaydı.
Lebedev ve Basilevsky'nin iki bildirisi Almancaya çevrilmiş ve yazarlar tarafından bu dilde okundu; ardından, esas olarak Rusça konuştukları için tercümanlar vasıtasıyla kısa bir soru-cevap dönemi gerçekleştirildi. Sorular genel olarak özgürce yanıtlandı; yalnızca transistörlerin kullanımına ilişkin bir soruya, tartışılan bildiriyle doğrudan bir ilgisi olmadığı gerekçesiyle yanıt verilmedi.
Konferans tutanakları tam metin olarak yayınlanacağından, bildirileri burada ayrıntılı özetlemek yerine yalnızca göze çarpan bazı noktalara değineceğim.
BESM
Lebedev tarafından tartışılan makineye BESM adı verilmektedir (Rusça "yüksek hızlı elektronik hesaplama makinesi" baş harfleri BEVM olsa da, V'nin S ile değiştirilmesi kulağa hoş gelmesi için yapılmış bir ödün gibi görünmektedir). Hız ve kapasite açısından IBM'in NORC (Naval Ordnance Research Calculator) makinesi dışındaki tüm Amerikan veya diğer Avrupa makineleriyle olumlu bir şekilde kıyaslanabilir. BESM'in yaklaşık yarım yıldır faaliyette olduğu ve %75 oranında verimli çalışma süresine sahip olduğu iddia edildi. Dahası, buna benzer başka makinelerin planlanmadığı anlaşıldı. Makineyle ilişkili 500 kişilik bir personel kadrosu olduğu söylendi ancak personelin sınıflandırması veya diğer özellikleri hakkında bilgi verilmedi.
Makine, üstel (exponent) için 6 basamak, mantis (işaret basamagı dahil) için 33 basamak olmak üzere ikili kayan nokta (binary floating point) sisteminde çalışmaktadır. Hızlı bellek için katot ışınlı tüpler kullanılmaktadır; ancak bunların Williams tüplerinden değil, Whirlwind projesindeki tüplere benzediği söylendi. Bu bellekte 1.024 kelime bulunmaktadır. Ek olarak, germanyum diyotlar aracılığıyla çalışan 376 kelimelik ikinci bir bellek daha vardır; erişimi bir ölçüde kısıtlı olan bu bellek, işlevi tam netlik kazanmasa da sık kullanılan özel alt programları saklamak için kullanıldığı anlaşılmaktadır.
Komutlar üç adreslidir (triple-address). Toplama ve çıkarma işlemi normalizasyona göre 77–182 mikrosaniye; çarpma 270 mikrosaniye; bölme ise 288 mikrosaniye sürmektedir. Her biri 1.024 kelimelik 5 bloktan oluşan bir manyetik tambur (magnetic drum) ve 4 manyetik bant üzerinde yardımcı depolama alanı mevcuttur. Tamburda ortalama bekleme süresi 40 mikrosaniye, aktarım hızı saniyede 800 kelime; bant hızı ise saniyede 400 kelimedir. Her iki depolama ünitesini kullanan “önemli bir problemde” makine, milisaniye başına ortalama 7–8 işlem hızıyla çalışmıştır.
Sohbet sırasında Profesör Lebedev, üç adresli kod kullanımının bir makinenin etkin hesaplama hızını iki katına çıkardığını düşündüklerini belirtti; ancak bu ifadeyi detaylandırmadı. 39 bitlik komut grubunun dağılımı: üç adresin her biri için 11 bit, işlem için 5 bit, kalan 1 bit ise normalizasyon bayrağı. Toplam 31 farklı işlem destekleniyor. Giriş-çıkış, "kitaplar" halinde gruplandığı belirtilen delikli kartlar aracılığıyla yapılmaktadır. Makine saf bilim problemlerinin yanı sıra endüstriyel problemler için de kullanılmış; ticari kuruluşlardan iş gelip gelmediği sorusuna ise "Rusya'da bu tür şeyler mevcut değil" yanıtı verilmiştir.
URAL
Basilevsky'nin sunduğu URAL — ya da tam adıyla "Evrensel" elektronik dijital makine — bir IBM 650 kategorisinde değerlendirilebilir; muhtemelen birden fazla örneği yapım aşamasındadır. 1.024 kelimelik manyetik tambur belleğine ve kelime başına 35 ikili basamaktan oluşan 40.000 kelimelik yardımcı bant belleğine sahiptir. Tek adresli ve sabit noktalıdır (fixed point). Konuşmacı biraz özür diler bir tavırla bunu açıkladı: makine çoğunlukla ölçeklendirmenin standart olduğu, benzer türdeki problemler için tasarlanmış; kaldı ki her halukarda kendi ölçeklendirmesini yapacak şekilde programlanabilmektedir.
Pozitif sayılar doğrudan, negatif sayılar ise “ters” kodlanmaktadır — bu ifade, negatif sayıların birin tümleyeni (one’s complement) ile temsil edildiğine işaret etmektedir. URAL toplam 30 farklı işlemi desteklemektedir. Yazmaçların (registers) düzeni, ardışık çarpımlar gibi işlemlerin ara sonuç saklamaksızın yürütülebileceği şekilde tasarlanmıştır. Bölme (40 ms) ve normalizasyon (20 ms) harıç her işlem 10 milisaniye sürmektedir.
Manyetik tambur ile manyetik bant arasındaki aktarımlar dakikada 4.500 kelime hızında gerçekleşebilmektedir; giriş-çıkış delikli kağıt şerit üzerinden yapılmaktadır: giriş dakikada 4.500 kelime, çıkış ise dakikada 300 kelimedir.
Aktarılan teknik bilgiler bunlarla sınırlıydı; başka olası gelişmeler hakkında hiçbir şey söylenmedi. Bununla birlikte Sovyet araştırmacıların, özellikle Amerika'daki gelişmeler konusunda son derece iyi bilgilendirilmiş oldukları açıktı; NORC makinesinden büyük bir hayranlıkla söz ediyorlardı. Soruların bir bölümü — muhtemelen dil engeli nedeniyle — tam anlaşılamadı. Profesör Lebedev NORC'a büyük ilgi duyuyordu: makinenin maliyetini sordu, aynı paranın neden tek büyük makine yerine birkaç yavaş makineye yatırılmadığını sorguladı. Ardından bir adım geri çekilerek daha fazla NORC yapılıp yapılmayacağını sordu; Amerika'da bu kadar çözüm bekleyen problem varken kapasitenin neden artırılmadığını bir türlü anlayamıyordu. Ne yazık ki sohbet bu noktada kesildi ve bir daha devam etmedi.
Diğer Gelişmeler
Batı'daki gelişmelerden çok iyi haberdar olan Rusların aksine Çekler, gerek Batı'daki gerekse Rusya'daki gelişmelerden neredeyse tamamen habersiz görünüyordu. Dresden'deki küçük bir bilgisayarı sunan Doğu Almanya'dan Lehmann bile BESM'i görmesi için masrafları karşılanarak Moskova'ya gönderilmişti. Tüm dış bilgilerden kopuk olan Çekler, Prag'da SAPO adında küçük bir manyetik tambur bilgisayarı inşa etmişlerdi. Makine 32 ikili basamaklık kelimelerde 1.024 kelimelik bir depolama alanına ve üstel için 6 basamaklı kayan nokta temsiline sahiptir.
İlk çarpıcı özellik, kontrol (checking) için paralel çalışan 3 ünitenin kullanılmasıdır. Bunun bariz avantajı, bazı durumlarda bir hatanın makine durdurulmadan kendi kendine düzeltilebilmesidir. Bir diğer ilginç özellik ise beş adresli kodun kullanılmasıdır; olağan üç adresin yanı sıra bir sonraki talimat için alternatif adresler mevcuttur. Bu makine Çekçe olarak tanımlanmıştır.
Çekoslovakya'da ikinci bir makine yapım aşamasındadır. Röle ağlarının sentezi üzerine teorik çalışmaların Svoboda'nın yönetiminde yürütüldüğü ve sonuçların yayınlandığı belirtilmelidir. Ayrıca SAPO'nun, yeni bilgisayarda kullanılacak ağları sentezlemek amacıyla da işgece kullanılması dikkat çekicidir.
Varşova'da da bir makine inşa edildiği bildirilmektedir; ancak Darmstadt'ta hiçbir Polonyalı bulunmadığından detaylar öğrenilemedi.
Konferanstaki diğer raporlara ilişkin kısa gözlemler de aktarılabilir. İspanya'da yakın gelecek için yalnızca bir diferansiyel analizör planlanmaktadır. Temsil edilen diğer tüm ülkelerde ve Norveç'te dijital bilgisayarlar ya mevcuttur ya da planlanmaktadır. Özellikle Almanya'da birçok makine geliştirilmektedir; ancak bunlar Amerikan ve İngiliz standartlarına kıyasla çoğunlukla mütevazı kalıyor. Stockholm'deki BESK, Batı Avrupa kıtası yapımı mevcut makineler arasında üstünlüğünü korumaktadır. Öne çıkan iki örnek: Göttingen'de inşa edilen, manyetik çekirdekler ve mikro-programlama kullanan makine; ve Viyana'da yaklaşık 100 dolara mal edildiği söylenen makine. Bu iki uç arasında ise, bir İngiliz firması tarafından üretilen ancak Hollanda PTT'sinden van der Poel ve ekibi tarafından geliştirilen bir makine bulunmaktadır.
Konferansta temsil edilen ülke çeşitliliği ve katılımcı sayısı, yakın gelecekte Avrupa'da hızlı gelişmelerin yaşanacağını açıkça ortaya koymaktadır.