ALSTON S. HOUSEHOLDER
Oak Ridge Ulusal Laboratuvarı, Oak Ridge, Tennessee
Ekim ayının sonunda Almanya'nın Darmstadt kentinde, dış dünyaya ilk kez Demir Perde gerisindeki dijital bilgisayar geliştirmeleri hakkında yetkili bilgiler sunuldu. Aynı zamanda, daha fazla bilgi alışverişi yapılacağına dair sözler verildi.
Vesile, Profesör Alwin Walther tarafından düzenlenen ve Darmstadt Teknik Yüksekokulu'nda (Technische Hochschule) gerçekleştirilen "Elektronik Dijital Bilgisayarlar ve Bilgi İşleme Üzerine Darmstadt Konferansı" idi. Konferansa yaklaşık 600 kişi katıldı. Ön kayıt yaptırılması istenmişti; basılı katılımcı listesinde Amerika Birleşik Devletleri, Büyük Britanya, İtalya, İsviçre, Fransa, Belçika, Hollanda, Danimarka, İsveç, Avusturya ve hatta İspanya ile Finlandiya'dan isimler vardı. Ek bir sayfada ise kayıtları listeye yetişemeyen iki Çek (ABD'de iyi tanınan Svoboda ve Oblonsky) ile iki Rus'un (Lebedev ve Basilevsky) isimleri yer alıyordu.
Konferansın 25 Ekim 1955 Salı günü açılması, Çarşamba ve Perşembe devam etmesi ve Cuma günü teknik gezilerle sona ermesi planlanmıştı. Svoboda ve Oblonsky Salı akşamı vardılar ancak Ruslar görünmedi. Nihayetinde Berlin'den, Berlin üzerinden geçmek için Amerikan vizesi alamadıklarını ancak hâlâ yetişmeyi umduklarını belirten bir telgraf geldi. Dramatik bir şekilde, Perşembe akşamı asıl konferans bittikten sonra, yukarıda adı geçen iki kişi ve tercümanlık yapan Ktorov ve Novikov ile birlikte ortaya çıktılar.
Birçok kişi ayrılmış ve diğerleri de ayrılmayı planlıyor olsa da, Cumartesi sabahı için kalabilenlerin faydalanabileceği, Lebedev ve Basilevsky'nin konuşmacı olarak davet edildiği özel bir oturum düzenlendi. Bu satırların yazarı, Notre Dame Üniversitesi'nden de Vogelaere ile birlikte orada bulunma şansına sahip olanlar arasındaydı.
Lebedev ve Basilevsky'nin iki bildirisi Almancaya çevrilmişti ve yazarlar tarafından bu dilde okundu; ardından, Lebedev ve Basilevsky esas olarak Rusça konuştukları için tercümanlar yardımıyla kısa bir soru-cevap dönemi gerçekleştirildi. Genel olarak sorular oldukça özgürce yanıtlandı; sadece transistörlerin kullanımıyla ilgili bir soruya, bu sorunun tartışılan bildiriyle doğrudan bir ilgisi olmadığı yanıtı verildi.
Konferans tutanakları tam metin olarak yayınlanacağı için, bu veya diğer bildirileri ayrıntılı olarak özetlemeye çalışmayacak, sadece göze çarpan birkaç noktayı seçeceğim.
BESM
Lebedev tarafından tartışılan makineye BESM adı verilmektedir (Rusça "yüksek hızlı elektronik hesaplama makinesi" baş harfleri BEVM olsa da, V'nin S ile değiştirilmesi kulağa hoş gelmesi için yapılmış bir ödün gibi görünmektedir). Hız ve kapasite açısından IBM'in NORC (Naval Ordnance Research Calculator) makinesi dışındaki tüm Amerikan veya diğer Avrupa makineleriyle olumlu bir şekilde kıyaslanabilir. BESM'in yaklaşık yarım yıldır faaliyette olduğu ve %75 oranında verimli çalışma süresine sahip olduğu iddia edildi. Dahası, buna benzer başka makinelerin planlanmadığı anlaşıldı. Makineyle ilişkili 500 kişilik bir personel kadrosu olduğu söylendi ancak personelin sınıflandırması veya diğer özellikleri hakkında bilgi verilmedi.
Makine, üstel (exponent) için 6 basamak ve mantis (işaret basamağı dahil) için 33 basamak olmak üzere ikili kayan nokta (binary floating point) sisteminde çalışmaktadır. Hızlı bellek için katot ışınlı tüpler kullanılmaktadır, ancak bunların Williams tüplerinden ziyade Whirlwind projesinde kullanılanlara benzediği söylendi. Bu bellekte 1024 kelime bulunmaktadır. Ayrıca, germanyum diyotlar aracılığıyla 376 kelimelik, erişimi bir şekilde sınırlı olan ve işlevi tam netleşmeyen, ancak sık kullanılan özel alt programları saklamak için kullanıldığı anlaşılan özel bir bellek daha vardır.
Komutlar üç adreslidir (triple-address). Toplama ve çıkarma işlemi, normalizasyona göre 77 ila 182 mikrosaniye; çarpma 270 mikrosaniye; bölme ise 288 mikrosaniye sürmektedir. Her biri 1024 kelimelik 5 bloktan oluşan bir manyetik tambur (magnetic drum) ve 4 manyetik bant üzerinde yardımcı depolama alanı mevcuttur. Tamburda ortalama bekleme süresi 40 mikrosaniyedir ve aktarım hızı saniyede 800 kelimedir; bant hızı ise saniyede 400 kelimedir. Hem tambur hem de bant kullanımını gerektiren "önemli bir problemde" makine, milisaniye başına ortalama 7 ila 8 işlem hızıyla çalışmıştır.
Sohbet sırasında Profesör Lebedev, üç adresli bir kod kullanımının bir makinenin etkin hesaplama hızını iki katına çıkardığını düşündüklerini belirtti; ancak bu ifadeyi detaylandırmadı. Komutlar için 39 bitlik grup; üç adresin her biri için 11, işlem için 5 ve kalan bir bit sonucun normalizasyonu için kullanılacak şekilde ayrılmıştır. 31 farklı işlem mümkündür. Giriş ve çıkış "kitaplar" halinde gruplandığı söylenen delikli kartlar aracılığıyla yapılmaktadır, ancak bu konuda başka pek bir şey söylenmedi. Makine, saf bilimdeki problemlerin yanı sıra endüstriyel problemler için de kullanılmıştır (bir soru soran, ticari kuruluşlardan herhangi bir problem gelip gelmediğini sordu ve Rusya'da bu tür şeylerin mevcut olmadığı yanıtını aldı).
URAL
Basilevsky tarafından bildirilen makine daha çok bir IBM 650 ayarındadır; muhtemelen yapım aşamasında olan birden fazla örneği vardır. URAL veya tam adıyla "Evrensel" elektronik dijital makine olarak adlandırılır. 1024 kelimelik manyetik tambur belleğine ve her kelimesi 35 ikili basamaktan oluşan 40.000 kelimelik yardımcı bant belleğine sahiptir. Tek adresli ve sabit noktalıdır (fixed point). Konuşmacı, biraz özür diler bir tavırla, sabit noktalı hesaplama kullanımını, makinenin çoğunlukla ölçeklendirmenin standart olduğu benzer türdeki birçok problemin çözümünde kullanılmasının beklenmesiyle açıkladı. Ayrıca her halükarda makinenin kendi ölçeklendirmesini yapacak şekilde programlanabileceğine de dikkat çekildi.
Pozitif sayıların doğrudan, negatif sayıların ise "ters" kodlandığı söylendi. Bu, negatif sayıların 2−2'ye göre tümleyenleri veya "birin tümleyeni" (one's complement) ile temsil edildiği anlamına geliyor gibi görünmektedir. URAL'da toplam 30 farklı işlem vardır. Yazmaçların (registers) düzeni, ara sonuçları saklamaya gerek kalmadan ardışık çarpımlar gibi işlemlerin yürütülebileceği şekildedir. Bölme (40 ms) ve normalizasyon (20 ms) hariç her işlem 10 milisaniye sürer.
Manyetik tambur ve manyetik bant arasındaki aktarımlar dakikada 4500 kelime hızında gerçekleşebilir. Giriş ve çıkış delikli kağıt şerit üzerindendir. Giriş hızı dakikada 4500 kelime, çıkış ise dakikada 300 kelimedir.
Bunlar açıklanan başlıca gerçekler gibi görünüyor. Diğer olası gelişmeler hakkında hiçbir şey söylenmedi. Ancak, özellikle Amerika'daki gelişmeler hakkında iyi bilgilendirildikleri açıktı. NORC makinesinden oldukça etkilenmişlerdi. Bazı sorularının anlamı, muhtemelen dil engeli nedeniyle net değildi. Profesör Lebedev NORC ile çok ilgilendi; maliyetini ve neden aynı paranın bir büyük makine yerine birkaç yavaş makineye yatırılmadığını sordu. Sonra bakış açısını tersine çevirmiş görünerek, daha fazla NORC yapılıp yapılmayacağını sordu ve Amerika'da kesinlikle çözülmesi gereken çok sayıda problem olması gerektiğini söyleyerek büyük şaşkınlık ifade etti. Ne yazık ki konuşma bu noktada kesildi ve bir daha devam etmedi.
Diğer Gelişmeler
Buradaki gelişmeler hakkında tam bilgi sahibi görünen Rusların aksine Çekler, gerek buradaki gerekse Rusya'daki gelişmelerden neredeyse tamamen habersiz görünüyorlardı. Dresden'deki küçük bir bilgisayarı bildiren Doğu Almanya'dan Lehmann bile BESM'i görmesi için masrafları karşılanarak Moskova'ya gönderilmişti. Tüm dış bilgilerden kopuk olan Çekler, Prag'da SAPO adında küçük bir manyetik tambur bilgisayarı inşa etmişlerdi. 32 ikili basamaktan oluşan 1024 kelimelik bir depolama alanına ve üstel için 6 basamaklı kayan nokta temsiline sahiptir.
İlk çarpıcı özellik, kontrol (checking) için paralel çalışan 3 ünitenin kullanılmasıdır. Bunun bariz avantajı, bazı durumlarda bir hatanın makine durdurulmadan kendi kendine düzeltilebilmesidir. Bir diğer ilginç özellik ise beş adresli kodun kullanılmasıdır; olağan üç adresin yanı sıra bir sonraki talimat için alternatif adresler mevcuttur. Bu makine Çekçe olarak tanımlanmıştır.
Çekoslovakya'da ikinci bir makine yapım aşamasındadır. Röle ağlarının sentezi üzerine teorik çalışmaların Svoboda'nın yönetiminde yürütüldüğü ve sonuçların yayınlandığı belirtilmelidir. Ayrıca SAPO bilgisayarının, yeni bilgisayarda kullanılacak ağların sentezinde kullanılması da ilgi çekicidir.
Varşova'da da bir makine inşa edildiği bildirilmektedir; ancak Darmstadt'ta hiçbir Polonyalı bulunmadığından detaylar öğrenilemedi.
Konferanstaki diğer raporlar hakkında kısa gözlemler de yerinde olabilir. İspanya'da yakın gelecek için sadece bir diferansiyel analizör planlanmaktadır. Temsil edilen diğer tüm ülkelerde ve Norveç'te dijital bilgisayarlar ya mevcuttur ya da planlanmaktadır. Özellikle Almanya'da birçok makine geliştirilmektedir. Bununla birlikte, bunlar Amerikan ve İngiliz standartlarına göre genellikle oldukça mütevazıdır. Stockholm'deki BESK, Batı Avrupa (Kıta) yapımı mevcut makineler arasında üstünlüğünü korumaktadır. Bildirilen makineler arasında, Göttingen'de inşa edilen, manyetik çekirdekler ve mikro-programlama kullanan bir tanesinden özel olarak bahsedilmelidir. Başka bir yönden ilgi çekici olan ise, Viyana'da yaklaşık 100 dolarlık bir maliyetle inşa edildiği söylenen makinedir. Bu iki uç arasında, bir İngiliz firması tarafından ticari olarak üretilen ancak Hollanda PTT'sinden van der Poel ve diğerleri tarafından geliştirildiği söylenen bir makine bulunmaktadır.
Konferansta temsil edilen Avrupa ülkelerinin sayısı ve katılan kişi sayısı, yakın gelecekte hızlı gelişmelerin gerçekleşeceğinin kesin olduğunu göstermektedir.