İş Problemleri İçin Bilgisayarları Programlamada Ortak Bir Dil

Charles A. Phillips — Veri Sistemleri Araştırma Birimi Direktörü
Savunma Bakan Yardımcısı Ofisi, Washington 25, D.C.

(Association for Computing Machinery'nin Eylül 1959'da Cambridge, Massachusetts'te yapılan toplantısında verilen bir konuşmaya dayanmaktadır.)

Konuşmamın konusu, savunma ve sanayideki bilgisayar kullanıcıları ile donanım üreticilerinin, iş problemlerinde bilgisayarları programlamakta kullanılabilecek ortak bir dil geliştirmek üzere başlattığı bir proje.

En baştan başlayayım. Bu projenin ardındaki fikir, 8 Nisan 1959'da Pennsylvania Üniversitesi Hesaplama Merkezi'nde bir araya gelen bir bilgisayarcılar grubunun — kullanıcılar, üreticiler ve öğretim üyeleri — toplantısından çıktı.

Bu grup, otomatik programlama için birbirinden ayrı ama şaşırtıcı ölçüde benzer dillerin son zamanlarda geliştirildiğini gözledi — FLOWMATIC, COMTRAN ve AIMACO gibi — ve ALGOL'ün (matematik problemleri için hâlen geliştirilmekte olan uluslararası ortak dil) izlediği yola bir ölçüde benzeyerek, iş problemleri için probleme yönelik ama makineden bağımsız ortak bir dilin teknik özelliklerini hazırlamanın mümkün olabileceği sonucuna vardı.

Grup ayrıca böyle bir projenin enerjik bir himaye gerektireceği sonucuna vardı: bu himaye, üreticiler söz konusu olduğunda tamamen tarafsız olmalı; üreticilerin dikkatini çekecek ve otomatik veri işleme donanımı kullanıcılarının çoğunu katılmaya özendirecek bir ağırlığı ve konumu bulunmalıydı. Bu alanda önemli bir ilgisi olan uygun bir kurum olarak Savunma Bakanlığı'ndan, projeyi örgütleyecek ilk toplantıya ev sahipliği yapmasını istemeye karar verdiler. Ardından ilk toplantının gündemini taslak hâline getirip çağrılması gereken kişilerin listesini hazırladılar.

Savunma Bakanlığı bu projeyi üstlenmekten memnuniyet duydu. Doğrusu, böyle bir ortak dil fikrinin o tarihe kadar Savunma Bakanlığı'nda doğmamış olması bizi mahcup etti; çünkü böyle bir projenin başarısından fazlasıyla yararlanacaktık ve tam o sırada Hava Kuvvetleri komutanlıklarından biri, iş dillerinden birini — AIMACO'yu — geliştirmekteydi.

Savunma Bakanlığı'nın ilgisi ve maliyetler

Size bilgisayarlara dair ilgimizden, maliyetlerimizden ve bazı sorunlarımızdan söz edeyim.

Savunma Bakanlığı'nda şu anda kurulu, içeriden programlanan, genel amaçlı yaklaşık 225 elektronik bilgisayarımız var; 175 sistem daha sipariş edilmiş durumda. Bu rakamlar silah sistemlerinde ve silah sistemi denemelerinde kullanılan bilgisayarları kapsamıyor. Savunma'nın 225 sisteminin çoğu iş problemleri üzerinde çalışıyor; bunların %85'i ikmal uygulamalarında. Federal hükümetin sivil kurumlarının da yaklaşık 60 sistem kurduğunu, 30 sistem daha sipariş ettiğini belirtmek ilgi çekici olabilir.

1960'ın sonuna kadar yaklaşık 400 iş sisteminin kurulu olmasını bekliyoruz — bugün çalışanların kabaca iki katı. Bu muazzam büyüme, sistemlerin maliyetine dair artan kaygımızı öne çıkarıyor. 1959 mali yılında yalnızca iş amaçlı ADP (otomatik veri işleme) kiralarımız yaklaşık 44 milyon dolar; buna delikli kart donanımı kirası için 40 milyon dolar daha ekleniyor. 1960 mali yılı için ADP kiralarımız 85 milyon dolar, EAM (elektrikli muhasebe makinesi) kiraları ise yaklaşık 35 milyon dolar olarak tahmin ediliyor.

Programlamanın maliyetine dair kesin rakamlarım yok; ancak personel ve sarf malzemeleri genellikle kira maliyetlerine denk geliyor ve işletimin ilk yılındaki programlama, personel maliyetinin neredeyse 2/3'ünü oluşturuyor. Buna dayanarak, iş amaçlı programlama maliyetlerimizin 1959 mali yılında 15 milyon dolar ya da daha fazla olduğunu, 1960 mali yılında ise 29 milyon dolar civarında olacağını tahmin ediyoruz.

Son birkaç ayda, eski kurulumlarımızın bir bölümünde çok ayrıntılı başarım değerlendirmeleri yaptık. Programlamanın neredeyse her zaman öngörülen takvimin çok gerisinde kaldığını görüyoruz. Programlamanın gerektirdiği süre ve maliyet, istisnasız biçimde ciddi olarak olduğundan az tahmin edilmiş.

Maliyetlerin ve programlamadaki teknik güçlüklerin yanı sıra ciddi uyumluluk sorunlarımız da var. Bazı teknik hizmet birimlerinde ve komutanlıklarda, hiç değilse bir hizmet birimi ya da komutanlık içinde bütün donanımın aynı olması gerektiği fikrine güçlü bir destek gelişiyor. Bu, belirli bir üreticinin belirli bir modelinde standartlaşarak ya da çeşitli üreticilerin teklif vermeye çağrılacağı askerî şartnameler hazırlanarak yapılabilir. Ofisim şu an donanım standartlaşmasının bu aşamada erken olacağı görüşüne yakın; ama uyumluluk sorununun ciddiyetini ve bir çözüme duyulan ihtiyacı yadsıyamayız. Birbirinden farklı pek çok makinenin programlanabileceği ortak bir dil, bu soruna en azından geçici bir yanıt sağlayabilir.

İşte bunlar, Savunma Bakanlığı'nın her tür iş bilgisayarıyla kullanılabilecek, probleme yönelik standart bir dil geliştirmeye hayati biçimde ilgi duymasının ve bu projeye desteğimizi vermekten memnun olmamızın nedenlerinden bazıları.

Mayıs 1959 toplantısı

Şimdi, kullanıcılar ve üreticilerden oluşan gayriresmî örgütlenmemizin bugüne kadar ne yaptığını anlatayım.

Önce, 28–29 Mayıs 1959'da Pentagon'da, üreticilerden, danışmanlardan ve kullanıcılardan yaklaşık 40 temsilcinin katıldığı bir toplantı düzenledik. Küçük değişikliklerle, Pennsylvania Üniversitesi'ndeki "fikir grubunun" hazırladığı gündemi ve katılımcı listesini kullandık; ama epey ayağa basacağımızın farkındaydık, çünkü otomatik programlama alanında öne çıkan ve orada bulunması gereken daha pek çok kişi vardı. Bir Ortak İş Dili'ne (Common Business Language — CBL) duyulan ihtiyacı, bunun yapılabilirliğini ve dilde aranan özellikleri ayrıntılı biçimde tartıştık. İhtiyaç konusunda tam bir mutabakat çıktı — hatta acil bir ihtiyaç. Yapılabilirliğe gelince, yapılabileceği konusunda genel bir uzlaşma vardı; ama ne kadar süreceği ya da ne kadar zor olacağı konusunda fikirler ayrışıyordu. Dilde aranan özelliklere gelince, görüşler çoktu. Yine de şunlarda anlaştık: (1) dil her şeyden önce açık uçlu, sürekli değişime ve eklemeye elverişli olmalı; (2) probleme yönelik ve makineden bağımsız olmalı; (3) sembolizmden olabildiğince kaçınıp yalın İngilizce ya da İngilizce benzeri bir anlatım kullanmalı.

Programın nasıl yürütüleceğine karar vermeye çalışırken, katılan 40 kişi arasında öyle geniş bir fikir çeşitliliği bulduk ki, bir eylem planı çizmek üzere Hava Kuvvetleri'nden Joe Cunningham'ın başkanlığında daha küçük bir Yönlendirme Komitesi kurduk. Bu grup bir Yürütme Komitesi kurulmasını önerdi. Bu komitenin başkanlığına ben getirildim. Grup şu kişilerden oluşuyor: Joe Cunningham (Hava Kuvvetleri), E. J. Albertson (U. S. Steel Corporation), Gregory Dillon (DuPont Company), Mel Grosz (Esso Standard Oil Company) ve üç görev grubunun başkanları. Ayrıca Sperry Rand'dan Dr. Grace M. Hopper ile IBM'den Robert W. Bemer'i komitenin teknik danışmanları olarak belirledik. Komite, programın genel yönetiminden ve görev gruplarıyla alt komitelerin çalışmalarının izlenmesinden, örgütlenmesinden ve eşgüdümünden sorumlu.

Projenin üç aşamaya ve üç zaman dilimine bölünmesi, her birinin ayrı bir Görev Grubunca üstlenilmesi sonucuna vardık.

Birinci görev

İlk görev, bazen "P.D.Q. Grubu" diye anılan Olgu Derleme ve Kısa Vadeli Dil Görev Grubu'nun elinde — bu ada, gruba eylül başı gibi bir hedef tarih koyduğumuz için takıldı. (Ç.N.: "P.D.Q.", "pretty damn quick" — yani "hemencecik" — demek.) Grubun başkanlığına Standartlar Bürosu'ndan Joe Wegstein getirildi. Gruba, mevcut otomatik iş derleyicilerinin (FLOWMATIC, AIMACO ve COMTRAN gibi) güçlü ve zayıf yanlarına dair bir olgu derleme çalışması yapması ve bunların bir bileşimini ya da işe yarayacak başka bir şeyi ortaya koyması görevi verildi. Böyle kısa vadeli bir ürünün çok sayıda ödün içereceğinin ve sonraki aşamalarda düzeltilecek eksikleri olabileceğinin farkındaydık. Kısa vadeli komite söz konusu olduğunda vurgu hızdaydı.

Joe Wegstein'ın grubu ve çeşitli görev güçleri, eylül ortasına kadar toplam 12 çalışma toplantısı yaptı; bu toplantılarda mevcut derleyicileri enine boyuna incelediler ve tek bir ara sistemin geliştirilmesi yönünde çalıştılar.

İkinci görev

Orta Vadeli Grup, Kısa Vadeli Grup'un bıraktığı yerden alacak; yani birinci grubun geliştirdiği CBL (ortak iş dili) paketini alıp 1961 içinde bir yerde biten bir zaman dilimi içinde değiştirmeye ve inceltmeye başlayacak. Nihai hedefe doğru giden bu ilerleme, bütün sistem gereksinimlerini tanımlamakta kullanılacak bir dille sonuçlanabilir: önceki CBL ile aynı ölçüde bilgisayara uygulanabilen, ama herhangi bir sistemi gereğince ve eksiksiz tanımlamaya da yarayan, böylece o sistemin uygun bir derleyiciyle herhangi bir donanım üzerinde gerçekleştirilebilmesini sağlayan bir dil. Bu grubun başkanı, Deniz Kuvvetleri'nden A. E. (Gene) Smith. Grup bir örgütlenme toplantısı yaptı ve iki çalışma grubu belirledi: biri dil yapıları, öteki iş sistemleri yapıları üzerine. Orta Vadeli Grup, çalışmalarına ortak üyeler aracılığıyla geniş bir katılım çağrısı yapmayı öneriyor. Bu ortak üyeler, görev güçlerine iş veri işlemenin her alanında çalışan insanların deneyimini ve düşüncesini taşıyacak.

Üçüncü görev

Projenin son aşaması Uzun Vadeli Grup'un elinde. Bu grup, ister bilimsel ister iş türü problemler için tasarlanmış olsun, bütün dil kullanıcılarının temellerini ve felsefelerini araştıracak. Buradaki amaç, hem bilimsel alanda ALGOL'ün hem de ilk iki grubumuzun çalışmasından çıkacak "CBL" ya da IBL'nin (ara iş dili) yerini alabilecek bir dil geliştirmek. Bilimsel ve ticari dillerin birleşmesi, nihai dili — Evrensel Bilgisayar Dili'ni — verecektir. Bu uzun vadeli çabanın önemini göz önünde tutan özel bir alt komite — Southern Railway Başkan Yardımcısı ve Mali Kontrolörü Robert Curry, Sperry Rand Başkan Yardımcısı Howard Engstrom ve IBM Başkan Yardımcısı John McPherson — bir başkan önermeyi ve ona bir çalışma planı hazırlamakta yardımcı olmayı kabul etti.

Değerlendirme

Üreticilerle kullanıcıların bu ortak çabasının, ACM'nin (Association for Computing Machinery) Bilgisayar Dilleri Komitesi'nin çalışmalarına aykırı olmadığına inanıyoruz. Tersine, onların çabalarını tamamlayacağını ve fikir ile malzeme alışverişinde çok yakın işbirliği yapabileceğimizi umuyoruz.

Bu konuyu bilgisayar üreticilerinin çoğuyla uzun uzun görüştük ve tam desteklerinin güvencesini aldık. Etkili dil standartlarının çerçevesi içinde bireyselliğin ve buluş gücünün hâlâ özgürce gelişebileceğini kabul ediyorlar. Ayrıca bu üreticiler, geliştirilecek dili derleyiciler ya da işleyicilerle gerçekleştirmeyi, yani bu CBL'yi kendi makinelerinin diline çevirmeyi kabul ettiler.

Bu programı duyan büyük ticari ve sınai bilgisayar kullanıcılarından gelen mektupların sayısı bizi fazlasıyla yüreklendiriyor. Programa katılma şansı verilmesini istemek ve böyle bir Ortak İş Dili'ni, kullanılabilir olur olmaz kullanmak istediklerini bildirmek için yazdılar. Büyük Britanya'dan iki grup — biri altı üreticiyi, öteki bir devlet kullanıcıları topluluğunu temsil eden — ilgilerini ve katılma isteklerini belirtti.

Bu sorunla ilgilenen herkesten içtenlikle öneri, yardım ve fikir bekliyoruz. Bizimle ya Yürütme Komitesi başkanı ya da görev grubu başkanlarından biri aracılığıyla iletişime geçmenizi rica ediyoruz.

Kullanıcılar ve üreticiler tarafında bu soruna şimdiden bu kadar ilgi uyanmışken ve hükümette duyduğumuz zorlayıcı ihtiyaç ortadayken, nihai hedefimiz olan etkili bir Ortak İş Dili yolunda gerçek bir ilerleme kaydedildiği ve kaydedilmeye devam edeceği konusunda çok iyimserim.

Çevirmenin notu

Phillips'in burada adını koyamadığı dil, konuşmadan bir yıl sonra adını aldı. Kısa Vadeli Görev Grubu'nun "çok sayıda ödün içerecek" dediği o geçici ürün, Nisan 1960'ta COBOL adıyla yayımlandı ve altmış yılı aşkın süre bankaların, sigorta şirketlerinin ve devlet dairelerinin omurgasında kaldı. Metinde geçen üç dilden FLOWMATIC Grace Hopper'ın, COMTRAN Bob Bemer'in işiydi; ikisi de bu yazıda Yürütme Komitesi'nin teknik danışmanı olarak anılıyor. Orta ve uzun vadeli grupların hedefleri ise — her sistemi eksiksiz tanımlayan bir dil, bilimsel ile ticari dilleri birleştiren Evrensel Bilgisayar Dili — hiçbir zaman gerçekleşmedi.

Özgün sayfalar

Yazı dergide 8. ve 9. sayfalarda başlıyor, 23. sayfada tamamlanıyor; çeviride kesinti olduğu gibi birleştirildi. Bir sayfaya tıklayınca tam çözünürlüklü hâli açılır.